कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 707, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें६७० [कादम्बरी-] [कथायाम्-]
अवश्यमागन्तव्यमिति सौभाग्यगर्वः, स्वयमागच्छामीति स्त्रीचापलम्, अनन्यरक्तोऽयं परिजन इति स्वभक्तिनिवेदनलाघवम्^३। प्रत्याख्यानशङ्कया न सन्दिशामीत्यप्रबुद्धबोधनम्^४ अनपेक्षित्तानुजीवितैर्दुःखदारुणा स्यामित्यतिप्रणयिता, ज्ञास्यसि मरणे प्रीतिमित्यसम्भाव्यमेव^६। ' इति श्रीबाणभट्टविरचितः कादम्बरीपूर्वभागः।
धृष्टताप्रतीतिः, कुलीनायास्तु तद्योग्यत्वादयमपि पक्षो न सङ्गच्छते इत्याशयः।
अवश्यमिति। त्वया अवश्यं नूनम् आगन्तव्यम् उपस्थातव्यमिति सन्देशे तु सौभाग्यस्य दयित-वल्लभस्य गर्वोऽभिमानः प्रकाशते, तस्य स्वसद्वादेषोऽपि पक्षो न समक्षस इत्याशयः।
स्वयमिति। स्वयमात्मनैव आगच्छामि आयामीति सन्देशे तु स्त्रीचापलं योषितां प्रकृतिसुलभं चापल्यमात्रं प्रकाशते, परमार्थतो गमनासम्भवात्, अत एवायमपि पक्षः परित्याज्य इत्याशयः।
अनन्येति। अनन्यरक्तस्त्वय्येवानुरक्तः अयं मत्लक्षणः परिजन इति सन्देशेऽपि स्वभक्तेः स्वप्रेमणः स्वयमेव निवेदनेन ज्ञापनेन लाघवम्, अत एवैषोऽपि पक्षो नितरामुपेक्षणीय इत्यभिप्रायः।
प्रत्याख्यानेति। प्रत्याख्यानं सन्देष्टव्यविषयनिराकरणं तस्य शङ्कया आतङ्केन न सन्दिशामि न सन्देशं प्रेषयामीति सन्देशेऽपि अप्रबुद्धस्य अविदितनिराकरणस्य बोधनं तत्सूचनम्, निद्रितभुजङ्गो-त्थानवत्, सुतरामेषोऽपि पक्षो न रोचत इत्याशयः।
अनपेक्षितेति। न अपेक्षितं पालनीयतया कयापि नाभिलषितम् अनुजीवितं प्रियविरहानन्तरसमय-स्थायिजीवनं येन तथोक्तेन दुःखेन निरन्तरतथाविधक्लेशसहनेन दारुणा कठिनस्वभावा स्यां सहचरीणां समक्ष इति शेषः, इति सन्देशे अतिप्रणयिता अत्युत्कटस्नेहवत्ता प्रतीयेत। परमार्थतस्तु इदानीं पर्यन्त-मपि तथाविधायुत्कटस्नेहवत्ताया अभावादियमपि न सन्देशयोग्यमित्याशयः।
ज्ञास्यसीति। मरणे त्वद्विरहपीडयैव मम मृत्यौ सति प्रीतिं ज्ञास्यसि, भवति कियान् मे स्नेह आ-सीदित्यवगमिष्यसि इति स्नेहबोधनम सम्भाव्यमेव एतादृशदुःखान्यनुभवन्त्या मन्दभाग्याया मे वह्पेक्षितस्य मृत्योरेवासम्भवात्, अत एवायमपि सन्देशो न प्रेषणीय इत्याशयः।
इति मुङ्गलपुर (मुङ्गेर) मण्डलान्तर्गत-'बरौनी'ग्रामवास्तव्य-वत्सकुलावतंस-वैयाकरणकेसरि-'बदरीनाथ'शर्मात्मज-ज्योतिर्विदग्रगण्यानेकराजसम्मानित-श्रीलोकनाथतनुजन्म-व्या-करण-साहित्य-वेदान्तचार्य-मीमांसा-शाखि ठक्कुरोपनामक-श्रीकृष्णमोहन-शास्त्रि एम० ए० निर्मिता कादम्बरीपूर्वार्द्ध-'चन्द्रकला' टीका समाप्ता।
कुलटाकी धृष्टता है; 'आप यहाँ अवश्य आइएगा' यह तो सौभाग्यका अहङ्कार है; 'मैं अपनेते ही आपके निकट आती हूँ' यह तो स्त्रियोंकी स्वाभाविक चञ्चलता है; 'यह दासी केवल आपमें अनुरक्त है' यह तो अपनी भक्ति अपनेसे ही प्रकाश करनेमें लघुता है; 'आप अस्वीकार कर देंगे इस आशङ्कासे मैं सन्देशा नहीं भेजती' यह तो निश्चयपूर्वक नहीं समझे गये विषयको जनाना है; 'आपके साथ वियोग हो जानेके कारण जीवन की अपेक्षा नहीं मालूम होती है और मैं दुःख सहन करती हुई सखियोंके समीप कठिन हृदयवाली होकर परिचित हो रही हूँ' यह तो अत्यन्त प्रणय-प्रकाश है, और 'मेरी मृत्यु होनेपर आपके प्रति कितनी दूर तक प्रणय था उसे जानिएगा' यह तो अत्यन्त असम्भव ही है।
इस प्रकार ठक्कुरोपनामक श्रीकृष्णमोहनशास्त्रिविरचित कादम्बरी-पूर्वार्द्धका विद्योतिनीनामक भाषानुवाद समाप्त हुआ।
१. अनुरक्त। २. स्वयं भक्ति। ३. निवेदनापलाघवन्। ४. उद्धतप्रनिबोधनम्। ५. ***अनुजीवित***। ६. ज्ञास्यसि मरणेन प्रीतिमित्यत्सम्भाव्यमिति।