६७० [कादम्बरी-] [कथायाम्-]

अवश्यमागन्तव्यमिति सौभाग्यगर्वः, स्वयमागच्छामीति स्त्रीचापलम्, अनन्यरक्तोऽयं परिजन इति स्वभक्तिनिवेदनलाघवम्^३। प्रत्याख्यानशङ्कया न सन्दिशामीत्यप्रबुद्धबोधनम्^४ अनपेक्षित्तानुजीवितैर्दुःखदारुणा स्यामित्यतिप्रणयिता, ज्ञास्यसि मरणे प्रीतिमित्यसम्भाव्यमेव^६। ' इति श्रीबाणभट्टविरचितः कादम्बरीपूर्वभागः।

धृष्टताप्रतीतिः, कुलीनायास्तु तद्योग्यत्वादयमपि पक्षो न सङ्गच्छते इत्याशयः।

अवश्यमिति। त्वया अवश्यं नूनम् आगन्तव्यम् उपस्थातव्यमिति सन्देशे तु सौभाग्यस्य दयित-वल्लभस्य गर्वोऽभिमानः प्रकाशते, तस्य स्वसद्वादेषोऽपि पक्षो न समक्षस इत्याशयः।

स्वयमिति। स्वयमात्मनैव आगच्छामि आयामीति सन्देशे तु स्त्रीचापलं योषितां प्रकृतिसुलभं चापल्यमात्रं प्रकाशते, परमार्थतो गमनासम्भवात्, अत एवायमपि पक्षः परित्याज्य इत्याशयः।

अनन्येति। अनन्यरक्तस्त्वय्येवानुरक्तः अयं मत्लक्षणः परिजन इति सन्देशेऽपि स्वभक्तेः स्वप्रेमणः स्वयमेव निवेदनेन ज्ञापनेन लाघवम्, अत एवैषोऽपि पक्षो नितरामुपेक्षणीय इत्यभिप्रायः।

प्रत्याख्यानेति। प्रत्याख्यानं सन्देष्टव्यविषयनिराकरणं तस्य शङ्कया आतङ्केन न सन्दिशामि न सन्देशं प्रेषयामीति सन्देशेऽपि अप्रबुद्धस्य अविदितनिराकरणस्य बोधनं तत्सूचनम्, निद्रितभुजङ्गो-त्थानवत्, सुतरामेषोऽपि पक्षो न रोचत इत्याशयः।

अनपेक्षितेति। न अपेक्षितं पालनीयतया कयापि नाभिलषितम् अनुजीवितं प्रियविरहानन्तरसमय-स्थायिजीवनं येन तथोक्तेन दुःखेन निरन्तरतथाविधक्लेशसहनेन दारुणा कठिनस्वभावा स्यां सहचरीणां समक्ष इति शेषः, इति सन्देशे अतिप्रणयिता अत्युत्कटस्नेहवत्ता प्रतीयेत। परमार्थतस्तु इदानीं पर्यन्त-मपि तथाविधायुत्कटस्नेहवत्ताया अभावादियमपि न सन्देशयोग्यमित्याशयः।

ज्ञास्यसीति। मरणे त्वद्विरहपीडयैव मम मृत्यौ सति प्रीतिं ज्ञास्यसि, भवति कियान् मे स्नेह आ-सीदित्यवगमिष्यसि इति स्नेहबोधनम सम्भाव्यमेव एतादृशदुःखान्यनुभवन्त्या मन्दभाग्याया मे वह्पेक्षितस्य मृत्योरेवासम्भवात्, अत एवायमपि सन्देशो न प्रेषणीय इत्याशयः।

इति मुङ्गलपुर (मुङ्गेर) मण्डलान्तर्गत-'बरौनी'ग्रामवास्तव्य-वत्सकुलावतंस-वैयाकरणकेसरि-'बदरीनाथ'शर्मात्मज-ज्योतिर्विदग्रगण्यानेकराजसम्मानित-श्रीलोकनाथतनुजन्म-व्या-करण-साहित्य-वेदान्तचार्य-मीमांसा-शाखि ठक्कुरोपनामक-श्रीकृष्णमोहन-शास्त्रि एम० ए० निर्मिता कादम्बरीपूर्वार्द्ध-'चन्द्रकला' टीका समाप्ता।

---

कुलटाकी धृष्टता है; 'आप यहाँ अवश्य आइएगा' यह तो सौभाग्यका अहङ्कार है; 'मैं अपनेते ही आपके निकट आती हूँ' यह तो स्त्रियोंकी स्वाभाविक चञ्चलता है; 'यह दासी केवल आपमें अनुरक्त है' यह तो अपनी भक्ति अपनेसे ही प्रकाश करनेमें लघुता है; 'आप अस्वीकार कर देंगे इस आशङ्कासे मैं सन्देशा नहीं भेजती' यह तो निश्चयपूर्वक नहीं समझे गये विषयको जनाना है; 'आपके साथ वियोग हो जानेके कारण जीवन की अपेक्षा नहीं मालूम होती है और मैं दुःख सहन करती हुई सखियोंके समीप कठिन हृदयवाली होकर परिचित हो रही हूँ' यह तो अत्यन्त प्रणय-प्रकाश है, और 'मेरी मृत्यु होनेपर आपके प्रति कितनी दूर तक प्रणय था उसे जानिएगा' यह तो अत्यन्त असम्भव ही है।

इस प्रकार ठक्कुरोपनामक श्रीकृष्णमोहनशास्त्रिविरचित कादम्बरी-पूर्वार्द्धका विद्योतिनीनामक भाषानुवाद समाप्त हुआ।

---

१. अनुरक्त। २. स्वयं भक्ति। ३. निवेदनापलाघवन्। ४. उद्धतप्रनिबोधनम्। ५. ***अनुजीवित***। ६. ज्ञास्यसि मरणेन प्रीतिमित्यत्सम्भाव्यमिति।

टीकाकर्त्तुः परिचयः

वास्ते भारतवर्ष एव नितरामाचारदीलागुरु-
यंवासन् रससंस्यदर्शनविदो व्यासालपादादयः :
श्रीवाचस्पतिमण्डनप्रभृतयो ये दर्शनोद्धारकाः
सञ्जाताः प्रवलान्धकाररवयः सर्वप्रधाना इह ॥

तत्रास्तेऽखिललोक एव प्रथिता सद्दिप्रभूतान्विता-
गङ्गा-कौशिकि-गण्डकी हिमघनैर्या चैव सीमावृता ।
बाद्याशक्तिजनिश्च यत्र समभूत्स्वर्गात्मिका याऽवनी
सा नाम्ना मिथिलेति तन्त्रललिता विद्योतते सर्वतः ॥

तस्यां चैव हि 'हारवल्ल' वलये 'उच्चैठ' पीठान्तिके
ख्याता 'चानपुरे'ति रम्यनगरी विद्वद्वरैर्मण्डिता ।
तत्रास्मत्कुलपूर्वजाः समभवन् सत्कर्मदीक्षाव्रताः
शास्त्रारण्यविहारिणो नृपकुललब्धप्रतिष्ठादिकाः ॥

यत्रास्मज्जनकान्न यः समभवत् पूर्वक्रमे सप्तमो
योगाभ्यासरतो विचारनिपुणो ज्ञाने कनिष्ठो महान् ।
वत्सेत्यन्वयसन्मणिः मुनगरे शिष्योपशिष्यैर्युतः
मुत्वांत्तं समुपागतः खलु भवानन्दाभिधानो बुधः ॥

एतस्माद्रघुनाथोऽभूच्छास्त्रविज्ञानतत्त्ववित् ।
तदात्मजौ खलु महा-महोपाध्यायसंयुतौ ॥

तेजनाथ मेहवार्नौ विद्याविक्रान्तशालिनौ ।
अनेकग्रन्थकर्त्तारौ सञ्जातौ नृपमान्वितौ ॥

तत्र जातः मुनिपुत्रो 'बाबूराम'-पदामिधः ।
तेजनाथाद्धि सर्वोपकारी लोकोक्तिसंग्रही ॥

दर्पदत्तो धरभणी वेणीदत्ताभिधस्तथा ।
त्रयः पुत्राः समभवंस्तेषु तार्तीयकश्च यः ।
नैयायिकवरो भाइ नाथनामा श्रुतः किल ।
स श्रीजयपुरेगत्त्य प्रधानः पण्डितोऽभवन् ॥

---

छ चामलमाटोद्धारे—

वैकुण्ठान् पुरस्कृत्य लोकात्कश्मीरवातरत् ।
वैकुण्ठस्तु निजांशेन मिथिलाभूमिमाविशत् ॥
लतो निवासभूमिस्तु सर्वस्यानाद्विशिष्यते ॥

[ ६७२ ]

तथा च 'बदरीनाथो' वैयाकरणकेसरी ।
चतुष्प्संज्ञको जातस्त्वपरष्टीठराभिधः ॥
चतुष्वैतेषु बदरीनाथस्य खलु ये सुताः ।
निर्द्दिशामो हि तानत्र यथावत्प्रथिता भुवि ॥
तत्र ज्येष्ठः सुधीः श्रीमान् दैवज्ञो राजसत्कृतः ।
लोकनाथाभिधो ज्ञेयः सत्कीर्त्तिलसितो हि यः ॥
तथा शाब्दिकमर्मज्ञः प्राज्ञो योगविदग्रगः ।
श्रीयोगनाथः प्रथितः काव्यतीर्थस्तथा परः ॥
श्रीचेतनाथो देव्यास्तु समाराधनतत्परः ।
तत्सूनुः शाब्दिकः काव्यतीर्थोपाधिविभूषितः ॥
श्रीश्यामसुन्दरो ज्ञेयो दयालुर्भक्त आत्मवान् ।
पारम्पर्यक्रमेणैते ठकुरोपाधिसंयुताः ॥
श्रीकृष्णमोहनश्चाथ कमलाकान्तनामकः ।
सर्वजिच्च तथा ज्ञेयो जगदीश।दिसंज्ञकः ॥
एते श्रीलोकनाथस्य पुत्राः सन्ति महात्मनः ।
बरौनीसंज्ञके ग्रामे साम्प्रतं निवसन्ति हि ॥
माता मदीया लक्ष्म्याख्य यन्नाम्ना च मया कृता ।
साहित्यदर्पणस्यस्य व्याख्या छात्रहितैषिणी ॥
मातुः परिचयस्तावद्दीयतेऽत्र मया बुधाः ! ।
सत्कश्यपान्वये जातो गोविन्दो हि परोपकृत् ॥
दैवज्ञो लालजी ज्येष्ठस्ततः पञ्चमणिर्मतः ।
कनिष्ठश्च ततो जातो नाम्ना गृहमणिर्मणिः ॥
एतस्माज्जन्म मे मातुर्विज्ञेया इह भूतले ।
मध्यमः खलु यः पञ्च-मणिः ख्यातो हि बुद्धिमान् ॥
तत्पौत्रश्च गुणानन्दो दैवज्ञ इह कीर्त्तितः ।
तथा चैव रमानन्दो व्याकरणादिवित्सुधीः ॥
ज्ञेया 'चन्द्रकला' नाम्नी धर्मपत्नी मम प्रिया ।
या च कादम्बरीसख्या संयोज्य समलङ्कृता ॥

मद्ग्रन्थमध्ये बहवो हि दोषा नूनं भविष्यन्ति तथापि मान्याः ;
किं कण्टकाढ्यामपि केतकीं तु लोका न गृह्णन्ति वदन्तु सन्तः ।