कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शूद्रकवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २७

ऊर्णासनाथं ललाटदेशमुद्वहन्तम्, आमोदित-मालतीकुसुम-शेखरम् उपसि-शिखर-पर्य्यस्त-तारकापुञ्जमिव पश्चिमाचलम्, आभरण-प्रभापिशङ्गिताङ्गतया लग्न-हर-हुताशमिव मकरध्वजम्, आसन्नवर्त्तिनीभिः सेवार्थमागताभिरिव^१ दिग्बधूर्भिर्वारविलासिनीभिः परिवृतम्, अमल-मणिकुट्टिमसंक्रान्त-सकल^३-देह-प्रतिबिम्बतया पतिप्रेम्णा वसुन्धरया हृदयेनेवोद्वहमानम्, अशेषजनभोग्यतामुपनीतयाप्यसाधारणया राजलक्ष्म्या सँमालिङ्गितम्, अपरिमित-

दिलोम्नि स्यादार्थस्त्वन्तरन्तरो भ्रुवोः' इत्यमरः, 'ऊर्णा भ्रूमध्यगावर्त्ते मेषादीनाञ्च लोमनि' इति हेमचन्द्रश्च, अयञ्च चक्रवर्त्त्यादीनामेव न त्वरिव्यस्य कस्यापि । तदुक्तम्—'भ्रूदृयोर्मध्ये 'मृणालतन्तुसूक्ष्मं शुभ्रायतमेकं प्रशस्तावर्त्तं महापुरुषलक्षणम्।' इति।

अथ पुनस्तमेव विशिनष्टि—आमोदितेति । आमोदितानि सुरभीणि यानि मालतीकुसुमानि जातीपुष्पाणि तान्येव शेखरः शिरोभूषणं यस्य स तं तथोक्तम्, अत एव उपसि प्रातःकाले शिखरे शृङ्गे पर्य्यस्ताः पतिस्वा समवेताः तारकाणां नक्षत्राणां पुञ्जा राशयो यत्र तं तथोक्तम्, पश्चिमाचलम् अस्ताद्रिमिव (वर्त्तमानम्) ।

अत्र शैलशिखरराजोत्तमाङ्गयोः पुष्पपुञ्जननक्षत्रयोश्च स्फुटमेवोपमानोपमेयभावादुपमालङ्कारः ।

कामदेवसद्दश्यत्वं प्रकटयति—आभरणेति । आभरणानाम् अलङ्काराणां या प्रभा दीप्तिस्तया पिशङ्गितानि पिङ्गलवर्णीकृतानि अङ्गानि अवयवा यस्य तस्य भावस्तत्ता तया तथोक्त्या हेतुना, लग्नः संसक्तः हरस्य महेश्वरस्य हुताशनस्तृतीयनेत्रवह्निर्यत्र तं तादृशं मकरध्वजं जलजन्तुविशेषचिह्नं कमदेवमिति यावत्, इव (वर्त्तमानम्) । इहापि। आभरणप्रभाहरनयनोत्पन्नानलयोर्नृपमकरध्वजयोरुपमायोपमेय-भावादुपमालङ्कारः ।

आसन्नेति । आसन्नवर्त्तिनीभिः समीपस्थायिनीभिः सर्वतश्चतुर्दिक्षु सेवार्थं परिचर्यार्थम् आगताभिः प्राप्ताभिः अत एव व्यापकत्वादिश एव वध्वः स्त्रियो दिग्वध्वस्ताभिरिव वारविलासिनीभिर्गणिकाभिः परिवृतं परिवेष्टितम् । इह 'दिग्वधुभि' रिवेत्यत्र रूपकस्योत्प्रेक्षाञ्च सत्त्वादेकाश्रयानुप्रवेशसङ्कररूपः सङ्करालङ्कारः ।

अमलेति । अमला अतिनिर्मला ये मणयश्चन्द्रकान्ताद्यास्तैर्बद्धभूमयः कुट्टिमाः तत्र सङ्क्रान्तं सञ्चरितं यत्सकलदेहप्रतिबिम्बं समस्तशरीरप्रतिच्छायस्तस्य भावस्तत्ता तया हेतुना, पतिप्रेम्णा स्वामिप्रीत्या वसुन्धरया भूम्या हृदयेन चेतसा उह्यमानं धार्यमाणमिव वर्त्तमानम् । इह हृदयेनेवेत्युत्प्रेक्षा ।

अशेषेति । अशेषजनानां समग्रलोकानां भोग्यतां दानादिना भोगयोग्यताम् । उपनीतया प्राप्तयापि सर्वसाधारणेयेति यावत्, असाधारण्या असमानया इति विरोधः, अन्येषामेवादृशी राजलक्ष्मी न विद्यत इत्यतः सर्वोत्कृष्टयेति तत्परिहारः, राजलक्ष्म्या राज्यश्रिया समालिङ्गितम् उपगूढो देहः शरीरं यस्य तं तादृशम् । इह साधारणऽसाधारणयोर्विरुद्धधर्मत्वेऽपि तत्परिहाराद्विरोधाभासोऽलङ्कारः । एवमग्रे सर्वस्मिन्नपि द्वितीयान्ते विरोधाभासोऽलङ्कारः ।

अपरिमितैति । अपरिमिता अगणिताः, परिवारजना, सेवकलोका यस्य तं तथाभूतमपि अद्वितीयं द्वितीयजनरहितमिति निरोधः, स्वतुल्थ-द्वितीयशहितमिति तत्परिहारः।

उसके सिर के बीच में खिले हुए सुगन्धित चमेली के फूलों की माला लिपटी हुई थी मानो प्रातःकाल चोटी पर फैले हुए तारोंवाला अस्ताचल हो। भूषणों की झलक से निखरे तामड़े (मंजे हुए ताँवे जैसे रंगवाले) अंगों के कारण वह शंकर जी की नेत्र-ज्वाला में जलते हुए कामदेव के समान प्रतीत हो रहा था। उसके चारों ओर वारांगनाओं (वेश्याओं) की मण्डली बंधी हुई थी मानो सेवा करने के लिए स्वयं दिग्बधुएँ उसके पास चली आयी हों। शुभ्र मणियों की पिटी हुई गच में उसके पूरे शरीर की छाया उगी हुई थी मानो पृथ्वी रूपी वधू ने प्रतिप्रेम के कारण उसे अपने हृदय में रख लिया हो। अनेक लोगों से भोगी जाने पर भी राजलक्ष्मी एक विशेष ढंग से उसके शरीर का आलिंगन कर रही थी। यदपि उसके परिवार में असंख्य लोग थे फिर भी वह

---

१. शङ्करागतया । २. सेवासङ्गताभिरिव । ३. संक्रान्तप्रतिबिन्दतया, संक्रान्तदेहप्रतिबिम्बतया । ४. समालिङ्गितदेहम् ।