कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 78, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें[चाण्डालकन्यावर्णनम्] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २३
आलोक्य च सा दूरस्थितैव प्रचलितरत्नवलयेन रक्तकुवलयदलकोमलेन पाणिना जर्जरितमुखभागां वेणुदलतामादाय नरपतिप्रतिबोधनार्थं सकृत् सभाकुट्टिममाजघान; येन सकलमेव तद् राजकम् एकपदे वनकरियूथमिव तालशब्देन तेन वेणुदलताध्वनिना युगपद्वलितवदनमवनिपालमुखादाकृष्य चक्षुस्तदभिमुखमासीत् ।
अवनिपतिस्तु 'दूरादालोकय' इत्यभिधाय प्रतीहार्या निर्दिश्यमानां तां वयःपरिणामशुभ्रशिरसा रक्तराजीवनेत्रोपान्तेनानवरतकृतव्यायामतया यौवनापगमेऽप्यशिथिलशरीरसन्धिना सत्यपि मातङ्गत्वे नातिनृशंसाकृतिना अनुगृहीतार्थ्यवेशेन शुक्लेवाससा-
विद्यते चक्रवर्तित्वेन नास्ति करः अन्यस्मै भागधेयः राजग्राह्यद्रव्यांशर्पणमिति यावत्, यस्य तमिति तत्सभावातन् । 'बलिः करो भागधेयः' इति कोशः । इहारातपजनभोग्यतामित्यादिकेषु अकारणपीयमानेषु ह्यगुणेषु श्लेषेण विरोधपरिहाराद् सर्वत्रैव विरोधाभासालङ्कारो बोध्यः ।
आलोक्येति । आलोक्य राजानं दृष्ट्वा सा चण्डालकन्यका दूरस्थितैव चण्डालजातित्वान्नृपसद्मिक्षौ गमनं नोचितमिति दविष्ठप्रदेश एव वर्तमाना प्रचलितं पूर्वावस्थितिप्रदेशात् किञ्चिद् प्रक्रमितरत्नवलयं मणिखचितकटकं यस्य तेन 'कटकं वलयोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, रक्तं लोहितं यत्कुवलयम् उत्पलं तद्वत् कोमलेन मृदुतेन । अनेन करस्य लावण्योपेतत्वं व्यञ्जितम् । इह लुप्तोपमा । जर्जरितो जीर्णः मुखभागः अग्रभागो यस्याः सा तां तथोक्तां वेणुदलतां वंशयष्टिम् आदाय गृहीत्वा नरपतेः राज्ञः ( शूद्रकस्य ) प्रतिबोधनार्थं स्वाभिमुखीकरणार्थं सभाकुट्टिमं परिष्कृतबद्धभूमिं 'कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूः' इति कोशः, सकृद् एकदावारे पाणिना करेण आजघान आहतवती । येन आघातेन सकलं समग्रमेव तद्राजकं नृपतिसमूहः एकपदे तस्मिन्नेव क्षणे 'तस्वचैकपदे तुल्ये' इति हलायुधः । तालाः कांस्यकरतालो वाद्यविशेषस्तस्य शब्देन तदुत्पध्वनिना वनकरिणां वन्यहस्तिनां यूथं समूह इव, तेन पूर्वोक्तेन वेणुदलता वंशयष्टिस्तस्या ध्वनिना शब्देन युगपद् एककालम्, आवर्तितं परावर्तितं सुखम् आननं येन एवम्भूतम् अवनिपालमुखाद् राजमुखाद् आकृष्य आकर्षणं विधाय चक्षुर्लोचनं तदभिमुखं चण्डालकन्यकायाः सम्मुखम् आसीत् समभूत् । साकस्मिकशब्दविशेषश्रवणे तदानिमुख्यं जनानां स्वाभाविकमेव । उपमासङ्कारश्च द्वितीयवाक्ये ।
अवनीति । अवनिपतिः राजा ( शूद्रकः ) अनिमिषलोचनः निमेषोन्मेषवर्जितनेत्रः तां चण्डालकन्यकां ददर्श अवलोकयामासेति दूरेणान्वयः । दूरादालोकय 'हे चण्डालकन्ये ! त्वं दूराद् एव शूद्रकं दर्शय' दूरतेरेकान्तसमीपगमनमजातस्वरूपायतास्त्वानुचितमित्याशयः । इत्यभिधाय इति कथयित्वा प्रतीहार्या द्वाररक्षकारिण्या निर्दिश्यमानाम् 'इयं सा चण्डालकन्या' इति सभायां ज्ञाप्यमानाम् । वयसः परिणामेन वार्धक्येन शुभ्रे पाण्डरोमतया श्वेते शिरो मूर्द्धा यस्य स तेन, रक्तराजीववद् लोहितकमलवत् नेत्रापाङ्गौ नयनप्रान्तौ यस्य स तेन् । इह लुप्तोपमा । अनवरतं सततं कृतो विहितो व्यायामः परिश्रमः येन तस्य भावस्तया तया यौवनस्य तारुण्यस्य अपगमेऽपि समाप्तावपि अशिथिला दृढाः शरीरस्य देहस्य सन्धयो धातुनामस्थ्यादीनाञ्च बन्धा यस्य स तेन । मातङ्गत्वे चण्डालत्वे सत्यपि विद्यमानत्वेऽपि नातिनृशंसा
वह चाण्डाल-कन्या राजा को देखकर दूर ही पर ठिठक गयी और सभा का ध्यान अपनी ओर आकर्षित कराने के लिये उसने लाल कमल के समान अपने कोमल हाथ में पड़े हुये फटे बाँस के टुकड़े को एक बार सभा की फर्श पर खड़खड़ाया, जिससे ताड़पत्रों की खड़खड़ाहट को सुनकर उसकी ओर आकृष्ट हो जाने वाले जंगली हाथियों के समान उस छड़ी की खड़खड़ाहट से सभी सामन्त राजाओं की दृष्टि एक साथ ही राजा की ओर से उखड़ कर उस कन्या की ओर चली गयी ।
दूर ही से देखो—इस प्रकार उस कन्या को सभामण्डल में और आगे बढ़ने से रोकती हुई प्रतीहारी ने वहीं से उसे राजा को दिखाया । राजा भी अत्यन्त टकटकी नयनवाली सर्वसुन्दरी कन्या को एक टक देखने लगे। उसके आगे खादी (द्विजतनों) के समान श्वेत वस्त्र पहिने हुए पकी उमर का एक चांडाल था, जिसके सिर के बाल सफ़ेद हो गये थे, आँखों की कोरें लाल-लाल थीं, नियमित व्यायाम के कारण बुढ़ापे में भी शरीर की
१. प्रबोधनार्थम् । २. राजमण्डलम् । ३. 'तेन वेणुदलताध्वनिना' इति पाठः क्वचिद् विद्यते'
४. वेणुनालम्के । ५. वेदेन । ६. धवल ।