कल्याण: उपनिषद् अङ्क

३३४ * महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति * सम्बन्ध-वे परब्रह्म परमात्मा किस प्रकार कैसी गुफामें छिपे हुए हैं, उन्हें कैसे जानना चाहिये-इस जिज्ञासापर आगेका प्रकरण आरम्भ किया जाता है- तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । वै = निश्चय ही; तस्मात् = ( सर्वत्र प्रसिद्ध ) उस, एतस्मात् = इस, आत्मनः = परमात्मासे; (पहले पहल ) आकाशः = आकाश-तत्त्व, सम्भूतः = उत्पन्न हुआ, आकाशात् = आकाशसे, वायुः = वायु, वायोः = वायुसे, अग्निः = अग्नि, अग्नेः = अग्निसे, आपः = जल, (और) अद्भ्यः = जल-तत्त्वसे; पृथिवी = पृथ्वी-तत्त्व उत्पन्न हुआ, पृथिव्याः = पृथ्वीसे; ओषधयः = समस्त ओषधियाँ उत्पन्न हुईं, ओषधीभ्यः = ओषधियोंसे, अन्नम् = अन्न उत्पन्न हुआ; अन्नात् = अन्नसे ही, पुरुषः = ( यह ) मनुष्य शरीर उत्पन्न हुआ; सः = वह; एषः = यह; पुरुषः = मनुष्य शरीर, वै = निश्चय ही; अन्नरसमयः = अन्न-रसमय है, तस्य = उसका, इदम् = यह ( प्रत्यक्ष दीखनेवाला सिर ); एव = ही; शिरः = (पक्षीकी कल्पनामें ) सिर है, अयम् = यह ( दाहिनी भुजा ) ही, दक्षिणः पक्षः = दाहिना पर है, अयम् = यह ( बायीं भुजा ) ही उत्तरः पक्षः = बायाँ पख है, अयम् = यह ( शरीरका मध्यभाग ) ही, आत्मा = पक्षीके अङ्गोंका मध्य- भाग है*, इदम् = यह ( दोनों पैर ही ), पुच्छम् प्रतिष्ठा = पूँछ एव प्रतिष्ठा है; तत् अपि = उसीके विषयमें; एषः = यह '( आगे कहा जानेवाला ), श्लोकः = श्लोक, भवति = है । व्याख्या--इस मन्त्रमें मनुष्यके हृदयरूप गुफाका वर्णन करनेके उद्देश्यसे पहले मनुष्य शरीरकी उत्पत्तिका प्रकार संक्षेपमें बताकर उसके अङ्गोंकी पक्षीके अङ्गोंके रूपमें कल्पना की गयी है। भाव यह है कि सबके आत्मा अन्तर्यामी परमात्मासे पहले आकाश- तत्त्व उत्पन्न हुआ । आकाशसे वायु तत्त्व, वायुसे अग्नि तत्त्व, अग्निसे जल तत्त्व और जलसे पृथ्वी उत्पन्न हुई । पृथ्वीसे नाना प्रकारकी ओषधियाँ-अनाज के पौधे हुए और ओषधियोंसे मनुष्योंका आहार अन्न उत्पन्न हुआ । उस अन्नसे यह स्थूल- मनुष्य-शरीररूप पुरुष उत्पन्न हुआ । अन्नके रससे बना हुआ यह जो मनुष्य शरीरधारी पुरुष है, इसकी पक्षीके रूपमें कल्पना की गयी है । इसका जो यह प्रत्यक्ष सिर है, वही तो मानो पक्षीका सिर है, दाहिनी भुजा ही दाहिना पख है । बायीं भुजा ही बायाँ पख है । शरीरका मध्यभाग ही मानो उस पक्षीके शरीरका मध्यभाग है। दोनों पैर ही पूँछ एव प्रतिष्ठा (पक्षीके पैर ) है । अन्नकी महिमाके विषयमें यह आगे कहा जानेवाला श्लोक-मन्त्र है । ॥ प्रथम अनुवाक समाप्त ॥ १ ॥ द्वितीय अनुवाक अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँश्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद्भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । पृथिवीम् श्रिताः = पृथ्वीलोकका आश्रय लेकर रहनेवाले, याः = जो, का = कोई; च = भी; प्रजाः = प्राणी हैं (वे सब); अन्नात् = अन्नसे, वै = ही; प्रजायन्ते = उत्पन्न होते हैं, अथो = फिर, अन्नेन एव = अन्नसे ही, जीवन्ति = जीते हैं, अथ = तथा पुनः, अन्तत.= अन्तमें, एनत् अपि = इस अन्नमें ही, यन्ति = विलीन हो जाते हैं, अन्नम् = ( अतः ) अन्न, हि = ही; भूतानाम् = सब भूतोंमें, ज्येष्ठम् = श्रेष्ठ है, तस्मात् = इसलिये, ( यह ) सर्वौषधम् = सर्वौषधरूप, उच्यते = कहलाता है;

• 'मध्य ह्येषामङ्गानामात्मा' इस श्रुतिके अनुसार शरीरका मध्यभाग सब अङ्गोंका आत्मा है ।