कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२८६ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

काले द्रष्टव्यं, परिमित इति। बहुभक्षणे प्रायशो वेश्यानां दोषवत्त्वात्, तत्रापि स्निग्धं, न रूक्षं, ज्वरकारित्वादूक्षस्य ॥ २१ ॥

गीते च नामगोत्रयोर्ग्रहणं, ग्लान्यावुरसि ललाटे च करं- कुर्वीत ॥ २२ ॥

गीते चेति। गीते प्रस्तुते, विष्णुमित्रो वात्सगोत्र इति प्रस्तुत्य गा-तव्यमित्यर्थः, ग्लान्यामिति। करं प्रकुर्वीत, नायकसंबन्धिनं स्वहस्तेन गृहीत्वा स्थापयेदित्यर्थः ॥ २२ ॥

तत्सुखमुपलभ्य निद्रालाभे, उत्सङ्गे चास्योपवेशनं स्वपनं च, गमनं वियोगे ॥ २३ ॥

तत्सुखमिति। न्यस्तहस्तस्पर्शसुखम्, उपलभ्य = अनुभूय, निद्रा-लाभः, यथा मत्करस्पर्शान्निद्रासुखं लब्धवतीति मन्यते, उत्सङ्गेति। यदि न शयनीयं तर्हि तदुत्सङ्गे ग्लानावतया स्वकायचयो बुद्ध्वोपवेशनं स्वपनं च, गमनं वियोग इति। सुहृद्गृहं देवतां वा द्रष्टुं गच्छति, तदा मा भूत् क्षणमप्यनेन वियोग इति, तन्निमित्तं स्वयमनुगच्छेत् ॥ २३ ॥

तस्मात्पुत्रार्थिनी स्यादायुषो नाधिक्यमिच्छेत् ॥ २४ ॥

तस्मात्पुत्रार्थिनीति। ऋतुमत्यहमन्यत्र त्वया न शयितव्यमिति, नाधिक्यमिति। एतस्मान्मम मृतिः प्राग्भवति चेद्भद्रमिति ॥ २४ ॥

तस्याविज्ञातमर्थं रहसि न ब्रूयाद् ॥ २५ ॥

तस्येति। नायकस्य, अविज्ञातमर्थं रहसि न मन्त्रयेत केन चित्स-ह, मा भूदस्याशङ्काऽस्मद्गतं किमपि मन्त्रयत इति ॥ २५ ॥

व्रतमुपवासं चास्य निर्वर्तयेद्, मयि दोष इत्यशक्ये स्वयमपि तद्रूपा स्यात् ॥ २६ ॥

मयि दोषमिति। व्रतोपवासयोर्भङ्गे कामं मयि दोषोऽस्तु, न त्वया-ऽनुष्ठेयं शरीरं तव न क्षमत इति, अशक्ये निर्वर्त्तयितुं, स्वयमपि तद्रूपा गृहीतव्रता स्यात् ॥ २६ ॥

विवादे तेनाप्यशक्यमित्यर्थनिर्देशः ॥ २७ ॥

विवाद इति। कस्मिंश्चिद्वस्तुनि केन चिद्विप्रतिपत्तौ, तेनाप्यशक्य-मिति निर्देशः, नायकेनाप्येतज्ज्ञातुमशक्यं किमु त्वया, यदि शक्तश्चेत्स-एवेति कथयेदित्यर्थः ॥ २७ ॥

तदीयमात्मीयं वा स्तम्भविशेषेण फणयेत् ॥ २८ ॥