कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

३०६ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे

अपूर्वस्यासम्भवे विशीर्णप्रतिसंधानमुक्तं, सम्भवति चापूर्वे, विशीर्णे चोपजपति सति, केन संधानं युक्तमित्याह—

अपूर्वपूर्वसंसृष्टयोः पूर्वसंसृष्टः श्रेयान्, स हि विदितशीलो दृढरागश्च सूपचरो भवतीत्याचार्याः ॥ ३६ ॥

अपूर्वेति । विदितशील इति । संवासेन ज्ञातस्वभावः, दृढानुरागश्च पूर्वमासक्तत्वात्, स ह्युभयधर्माध्यासितत्वात्कान्तानुवृत्त्या सुखेनोपचर्य्यत इति सूपचरो न त्वपूर्वः ॥ ३६ ॥

पूर्वसंसृष्टः सर्वतो निष्पीडितार्थत्वान्नात्यर्थमर्थदो दुःखं च पुनर्विश्वासयितुमपूर्वस्तु सुखेन नुरज्यत इति वात्स्यायनः ॥ ३७ ॥

नात्यर्थमर्थद इति । अर्थार्थे सन्धीयते स चेन्न यथावत् किं तेन संहितेन, दुःखं च पुनर्विश्वासयितुं तस्य सत्यपि विदितशीलत्वे दृढानुरागित्वे च निष्कासनेनोत्पादितवैरूप्यात्, सुखेनोनुरज्यत इति । तद्गदोषस्यादृष्टत्वात्, तस्य वा निष्पीडितार्थत्वादन्यर्थमर्थद इत्यर्थोक्तम्, अपूर्वो द्विविधः—अन्यवेश्यासंसृष्टोऽसंसृष्टश्चेति, संसृष्टोऽपि द्विविधः—निष्कासितोऽनिष्कासितश्च, तेषां सन्धानोपायो गम्योपावर्तने द्रष्टव्यः ॥ ३७ ॥

तथाऽपि पुरुषप्रकृतितो विशेषः ॥ ३८ ॥

पुरुषप्रकृतित इति । पुरुषस्वभावात्, कश्चिदपूर्वोऽपि दुरुपचरः कदर्थ्यश्च भवति, पूर्वसंसृष्टश्च निष्पीडितार्थोऽपि दाता, निष्कासितोऽपि सविश्वास इति ॥ ३८ ॥

संक्षेपेण सन्धाने कारणं त्रिविधं नायिकान्तरस्थं विशीर्णस्थं वर्तमानस्थं चेति, तदेव दर्शयन्नाह—

भवन्ति चात्र श्लोकाः— अन्यां भेदयितुं गम्यादन्यतो गम्यमेव वा । स्थितस्य चोपघातार्थं पुनः संधानमिष्यते ॥ ३९ ॥

अनियमिति । भेदयितुं विशीर्णात्, ‘तदनेन विमानितो वा भार्य्यया तमेव तस्यां विक्रमयिष्यामि’, ‘अस्य वा मित्रं मद्वेषिणीं कामयते तदमुना भेदयिष्यामि’ इत्युभयमुक्तं वेदितव्यं, स्थितस्योपघातार्थमित्यनेन ‘वर्त्तमानस्य वा दर्पविघातं करिष्यामि’ इत्येतदुक्तम्, अन्यतो गम्यमेव वेति । अन्यस्या नायिकाता विशीर्णं भेदयितुमित्यनेन च विशीर्णस्थं कारणमुक्तम् ॥ ३९ ॥

संप्रयोगार्थं विशीर्णः संधत्ते, तादृशमस्ति संधानं यत्र वर्त्तमानम-