कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

३२६ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

द्वात्रिंशद्भवन्ति, एवमन्यतो धर्मोऽन्यतोऽर्थानर्थकामः संयोजितोऽष्टप्रकारः, तथाऽधर्मो धर्मसंशयोऽधर्मसंशयश्चेति द्वात्रिंशद्, एवमन्यतः कामोऽन्यतोऽर्थानर्थधर्माधर्मैस्तत्संशयैश्च संयोजितोऽष्टप्रकारः, तथा द्वेषः कामसंशयो द्वेषसंशयश्चेति द्वात्रिंशत्, समुदायेन षण्णवतिः, विपर्ययेणे तावन्तः, एवमौद्दालकेर्व्यतिषङ्गयोगानां च द्वानवतिशतम्, एवं बाभ्रव्यस्यापि, तेष्वपि सहायैर्विमृश्येदित्यादि योज्यम्, उक्ता उभयतो योगास्त्रिविधाः-शुद्धाः संकीर्णा व्यतिषक्ताश्च ॥ ४६ ॥

समन्ततो योगं दर्शयितुं विशेषमाह—

संभूय च विटाः परिगृह्णन्त्येकामसौ गोष्ठीपरिग्रहः ॥ ४७ ॥

संभूयेति । एकीभूय जातविश्वासत्वात्परिगृह्णन्त्येवैकां विटाः प्रायशएवं समाचाराद्, असौ गोष्ठीपरिग्रह उच्यते यो बहुभिरेकस्याः परिग्रहः ॥ ४७ ॥

तेनानेकपरिग्रहायाः समन्ततो योग इति तामेवाधिकृत्याह—

सा तेषामितस्ततः संपृच्यमाना प्रत्येकं संघर्षार्दर्थं निर्वर्तयेत् ॥४८॥

सेति । अनेकपरिग्रहा, तेषामितस्तत इति । अनियमेन कदा चिदेकेन कदा चिद् द्वाभ्यां बहुभिर्वा, संपृच्यमाना = संपर्क यान्ती, संघर्षादिति । परस्परस्पर्धया तेषां संपृच्यमाना प्रत्येकमेकैकशोऽर्थान्निर्वर्तयेत् ॥४८॥

स्पर्धाकारणमाह—

सुवसन्तकादिषु च यो म इमममुं च मनोरथं संपादयिष्यति तस्याद्य गमिष्यति मे दुहितेति मात्रा वाचयेत् ॥ ४९ ॥

सुवसन्तकादिष्विति । तेषूत्सवेषु विटानां कामदौर्बल्यं जायते, मनोरथमिति । अभिप्रेतं वाचयेत्, सा हि निरनुरोधत्वाच्छक्ता व्यवस्थापयितुम् ॥ ४९

तेषां च संघर्षजेऽभिगमने कार्याणि लक्षयेत् ॥ ५० ॥

संघर्षज इति । स्पर्धाजनिते, कार्याणीति लाभान् ॥ ५० ॥

तान्याह—

एकतोऽर्थः, सर्वतोऽर्थः, एकतोऽनर्थः, सर्वतोऽनर्थः, अर्धतोऽर्थः सर्वतोऽर्थः, अर्धतोऽनर्थः, सर्वतोऽनर्थ इति समन्ततो योगाः ॥ ५१ ॥

एकतोऽर्थ इति । यावद्भिः परिगृहीता तेषामन्यतमस्यैकस्य, द्वयोरन्यतरस्यैकस्य वा शेषैः सह स्पर्धा तस्मादेकतोऽर्थं लक्षयेत्, सर्वत इति । सर्वेभ्योऽर्थम्, एकतोऽनर्थं सर्वतोऽनर्थ, यदोभौ स्पर्धेते तदोभयतोऽर्थसर्वतोऽर्थमुभयतोऽनर्थं सर्वतोऽनर्थामिति, यदार्धं स्पर्धते तदाऽर्धतोऽर्थमर्धतोऽनर्थम्, इति समन्ततो योगास्त्रिधा भिन्नाः ॥ ५१ ॥