कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१ अध्याये ] वृष्ययोगप्रकरणम् । ३३७

---

सर्पिषो मधुनः शर्कराया मधुकस्य च द्वे द्वे पले मधुरसायाः कर्षः प्रस्थं पयस इति षडङ्गममृतं मेध्यं वृष्यमायुष्यं युक्तरसमित्याचार्याः प्रचक्षते ॥ ४५ ॥

सर्पीति । द्वे द्वे इति । एकैकस्य, मधुरसाया इति । तिक्तवल्लिकायाः प्रस्थं पयस इति । द्वात्रिंशत्पलानि, षडङ्गममिति । सर्पिरादयः षडिति कृत्वा, अमृतं स्वादुत्वाद्, मेध्यं = मेधाहितं, युक्तरसमिति । योगवाहि स्त्रीसहायमित्यर्थः ॥ ४५ ॥

शतावरीश्वदंष्ट्रागुडकषाये पिप्पलीमधुकल्के गोक्षीरच्छागघृते पक्वे तस्य पुष्यारम्भेणान्वहं प्राशनं मेध्यं वृष्यमायुष्यं युक्तरसमित्याचार्याः प्रचक्षते ॥ ४६ ॥

शतावरी प्रतीता, श्वदंष्ट्रा = गोक्षुरकः, एभिः कषायो यस्मिन् घृते पिप्पलीमधुककल्को यस्मिन् गोक्षीरस्य प्रक्षेपो यस्मिन्, पक्व इति । पाकविधानेन, पुष्यारम्भेणेति । पुष्यनक्षत्रे प्राशितमारब्धव्यम् ॥ ४६ ॥

शतावर्याः श्वदंष्ट्रायाः श्रीपर्णीफलानाञ्च क्षुण्णानाञ्चतुर्गुणितजलेन पाक आमृकुत्यवस्थानात् तस्य पुष्यारम्भेण प्रातःप्राशनं मेध्यं वृष्यमायुष्यं युक्तरसमित्याचार्याः प्रचक्षते ॥ ४७ ॥

श्रीपर्णी काश्मीरी ॥ ४७ ॥

श्वदंष्ट्राचूर्णसमन्वितं तत्सममेव यवचूर्णं प्रातरुत्थाय द्विपलकमनुदिनं प्राश्नीयान्मेध्यं वृष्यं युक्तरसमित्याचार्याः प्रचक्षते॥४८॥

यद्भाण्डस्थापितं ततो द्विपलकं चूर्णमादाय प्राश्नीयात् ॥ ४८ ॥

उक्तमेवार्थं पङ्क्तिपरिहारार्थमाह—

आयुर्वेदाच्च वेदाच्च विद्यातन्त्रेभ्य एव च ।
आप्तेभ्यश्चावबोद्धव्या योगा ये प्रीतिकारकाः ॥ ४९ ॥

आयुर्वेदेति । वैद्यकाद्, वेदाच्चेति । अथर्ववेदाद्, विद्यातन्त्रेभ्य इति। मन्त्रवादेभ्यः, आप्तेभ्य इति । तन्त्रकुशलेभ्यो विश्वासिभ्यः ॥ ४९ ॥

न प्रयुञ्जीत सन्दिग्धान् न शरीरात्ययावहान् ।
न जीवघातसंबद्धान् नाशुचिद्रव्यसंयुतान् ॥ ५० ॥

नेति । सन्दिग्धान् द्रव्ययोगे मात्रयाऽपि सन्दिग्धान्, शरीरात्ययावहान् ये प्रयुक्ताः शरीरविनाशमप्यावहन्ति, जीवघातसम्बद्धान् ये प्राणिनो विनाशय युज्यन्ते, अशुचिद्रव्यसंयुतान् शुक्रशोणितादिभिः संयोज्याशनपानेन दीयन्ते ॥ ५० ॥

४३ का० सू०