कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

३३८ सटीक कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे

तपोयुक्तः प्रयुञ्जीत शिष्टैरनुगतान् विधीन् ।
ब्राह्मणैश्च सुहृद्भिश्च मङ्गलैरभिनन्दितान् ॥ ५१ ॥

इति वृष्ययोगप्रकरणम् ।
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे औपनिषदिके सप्तमेऽधिकरणे सुभगङ्करणं वशीकरणं वृष्ययोगाः प्रथमोऽध्यायः ।

तपोयुक्त इति । प्रयुञ्जीत सर्वसिद्धीनान्तपोमूलकत्वाद्, शिष्टराचारविद्भिः, विधीनिति । अविधिपूर्वं हि सुभगङ्करणादिः क्रियमाणो न सिद्ध्यति, मङ्गलैः प्रशस्तवचनादिभिः ॥ ५१ ॥

इति वृष्ययोगा एकषष्टितमम्प्रकरणम् ।
इति वात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायामौपनिषदिके सप्तमेऽधिकरणे सुभगङ्करणं वशीकरणं वृष्ययोगाः प्रथमोऽध्यायः ।

---

द्वितीयोऽध्यायः ।

द्विविधं रतमपत्यफलं रतिफलञ्च, पूर्वत्र वृष्ययोगा उक्ताः, द्वितीये नष्टरागप्रत्यानयनमुच्यते, कस्य चित्स्वभावतोऽवस्थाया वा विनष्टोरागः प्रयोगात्प्रत्यानीयते—

यदाह—

चण्डवेगां रञ्जयितुमशक्नुवन्योगानाचरेत् ॥ १ ॥

चण्डवेगामिति । रञ्जयितुं सुखयितुमशक्नुवन् नष्टरागत्वाद्, योगानिति । प्रयोगान् ॥ १ ॥

नष्टो रागो द्विविधः—मन्दो ध्वस्तश्च, तत्र मन्दः प्रवर्त्तकोऽप्रवर्त्तकश्च, तत्र पूर्वमधिकृत्याह—

रतस्योपक्रमे संबाधस्य करेणोपमर्दनं तस्या रसप्राप्तिकाले च रतयोजनमिति रागप्रत्यानयनम् ॥ २ ॥

रतस्येति । संप्रयोगस्य, उपक्रम इति । अयमारम्भे, यद्यपि मन्दो रागो रते प्रवर्त्तयति स्तब्धलिङ्गत्वात्, तथाऽपि प्रथमतः सम्बाधस्य भगस्य करेणोपमर्दनं गजहस्तेन क्षोभणङ्कार्यं, तस्या इति । चण्डवेगायाः करोपमर्दनाद्रसप्राप्तिकाले, रतयोजनमिति । यन्त्रयोजनं, रागप्रत्यानयनमिति। स्त्रीच्छया तावन्तं कालं रागस्य प्रवर्त्तितत्वात् ॥ २ ॥

अप्रवर्त्तकमधिकृत्याह—

औपरिष्टकं मन्दवेगस्य गतवयसो व्यायतस्य रतश्रान्तस्य च रागप्रत्यानयनम् ॥ ३ ॥