कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] नष्टरागप्रत्यानयनप्रकरणम् । ३३९

मन्दवेगस्येति । यस्योत्पन्नोऽपि रागो न प्रवर्तयति लिङ्गस्यानति-स्तब्धत्वात् तस्यौपरिष्टकेन रागप्रत्यानयनं तेनैव विसृष्टिसुखस्योत्पादनाद्, गतवयस इति । वृद्धस्य, व्यायतस्य चेति । मेदस्विनः, उभयस्यापि ध्वस्तो रागो लिङ्गस्य दुःखेनोत्थाप्यमानत्वात् ताभ्यामेवौपरिष्टकमेव रागप्रत्यानयनं रतयोजने प्रवर्त्तयितव्यमसमर्थत्वात् ॥३॥

अपद्रव्याणि वा योजयेत् ॥ ४ ॥

अपेति । अपद्रव्याणि च योजयेद्, यस्य प्रवर्तकोऽप्रवर्तकश्च रागः-स कृत्रिमाणि साधनप्रकाराणि च योजयेत् ॥ ४ ॥

तान्यविद्धस्य विद्धस्य वा लिङ्गस्य, तत्र पूर्वमधिकृत्याह—

तानि सुवर्णरजतताम्राकालायसगजदन्तगवलद्रव्यमयाणि ॥ ५ ॥

तानीति । सुवर्णादयो द्रव्याणि येषामपद्रव्याणामिति समासः, तत्र कालायसं = लोहं, गवलं = शृङ्गं प्रतीतम्, द्रव्यशब्दः प्रत्येकं योज्यः ॥ ५ ॥

त्रापुषाणि सैसकानि च मृदूनि शीतवीर्याणि कर्मणि च धृष्णूनि भवन्तीति बाभ्रवीया योगाः ॥ ६ ॥

त्रापुषाणि त्रपुषो विकारत्वात्, "त्रपुजतुनोः षुक्" तेषां गुणानाह-मृदूनीति । मृदुत्वात् साधनस्पर्शं नयन्ति, शीतवीर्यत्वञ्च प्रवेशकाले शीतलं स्पर्शं, कर्मणि च व्यवहारे धृष्णूनि घर्षणशीलानि भवन्ति, अत्युत्तेजकत्वाद्, दारुमयाणि तु विपरीतानीत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥

दारुमयाणि साम्यतश्चेति वात्स्यायनः ॥ ७ ॥

साम्यतश्चेति । किञ्चिदेव कस्याश्चित् प्रियम्भवति, अतो दारुमयाण्यपि योज्यानीति मन्यते ॥ ७ ॥

तानि प्रकारान्तरेण दर्शयन्नाह—

लिङ्गप्रमाणान्तरं विन्दुभिः कर्कशपर्यन्तं बहुलं स्यात् ॥ ८ ॥

लिङ्गप्रमाणान्तरमिति । यत् स्तब्धस्य लिङ्गस्यानाहः प्रमाणं, तदन्तरं छिद्रं यस्य, बिन्दुभिरिति । उत्कोणैः कर्कशपर्यन्तं कर्कशपृष्ठमित्यर्थः, तलद्वयमिव पिनद्धं स्तब्धालिङ्गं संपीड्य तिष्ठति ॥ ८ ॥

एते एव द्वे संघाटी ॥ ९ ॥

एते एवेति । वलये द्वे चतुर्षु त्रिषु वा स्थानेषु विशिष्टसन्धिनौ घटित ॥ ६ ॥

त्रिप्रभृति यावत्प्रमाणं वा चूडकः ॥ १० ॥

त्रीति । त्रिप्रभृति यावत्प्रमाणं लिङ्गस्यायामस्तावत्प्रमाणश्चूडकः ॥ १० ॥

एकामेव लतिकां प्रमाणवशेन वेष्टयेदित्येकचूडकः ॥ ११ ॥