कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

३८ सटीके कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

गरकाः कलाकुशलाः घटानिबन्धनादिकामा वेति प्रयोगः, नागरकशू- न्यो वा देशः, गुणद्विषो वाऽत्र प्रतिवसन्ति, व्यसनकालो वा नागरका- णामिति न वा प्रयोगसंभवः, अन्यथा तत्परिज्ञानं दोषफलं स्यादिति॥२५॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलायां साधारणे प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुद्देशस्तृतीयोऽध्यायः, तृतीयं प्रकरणं च ॥ ३ ॥

---

चतुर्थोऽध्यायः ।

शास्त्रकार एव प्रकरणसंबन्धमाह—

गृहीतविद्यः प्रतिग्रहजयक्रयानिर्वेशाधिगतैरथैरन्वयागतैरुभ- यैर्वा गार्हस्थ्यमधिगम्य नागरकवृत्तं वर्तेत ॥ १ ॥

गृहीतविद्य इति । तस्य नागरकवृत्तवर्तनेयोग्यत्वाद् गृहीतविद्यस्या- प्यसति पत्नीयोगे नागरकवृत्तस्यासंभवादाह—गार्हस्थ्यमिति । पत्नीसं- योगेऽपि यदि गार्हस्थ्यं गृहकर्म नागरकयोग्यं तन्नार्थं विनेत्याह—अर्थै- रिति । तेऽपि न विनोपायैरित्याह—प्रतिग्रहेति । तत्र ब्राह्मणः प्रतिग्रहेण तद्वृत्तित्वात्, क्षत्रियः शस्त्रजीवित्वाज्जय्रेन, वैश्यः क्रयेण वार्तोपलक्ष- णार्थेन, शूद्रः कारुकुशीलवादिः कृते कर्मणि यो निर्वेशो भृतिस्तेनार्जितैः गृहस्थकर्म प्राप्येति, न निष्किञ्चनस्यायं विधिः, अन्वयागतैरिति । पि- तृपितामहागतैः, अत्र पत्नीयोगादनन्तरमेव गार्हस्थ्याधिगमः, उभयै- र्वेति । प्रतिग्रहाद्यागतैरन्वयागतैश्च, सत्स्वप्यन्वयागतेष्वपूर्वार्जनं का- र्यमिति दर्शयति, नागरको विदग्धजनः, एतद्वृत्त्यपेक्षया वा भविष्यद्वृ- त्त्या नागरकस्तस्य वृत्तं वर्तेतेति सामान्यवृत्तिर्नागरकाविशिष्टा वृत्तिः कर्म वा भवति, चातुर्वर्ण्यं गृहस्थमधिकृत्येदं शास्त्रम्, अस्य चेदं प्रक- रणं शरीरम्, तदाश्रितस्य हि सर्वशास्त्रानुष्ठानात् ॥ १ ॥

यत्र तस्य वृत्तं तत्र स्थितिमाह—

नगरे पत्तने खर्वटे महति वा सज्जनाश्रये स्थानम् ॥ २ ॥

नगर इति । नगरमष्टशतग्रामीमध्ये तद्व्यवहारस्थानम्, पत्तनं यत्र राजधानी स्थिता, खर्वटं द्विशतग्रामीमध्ये, महति वेति । चतुःशतग्रा- मीमध्ये, द्रोणमुखं नाम खर्वटान्महद्भवति, एषामन्यतमेऽवस्थानं युज्यते, कुत इत्याह-सज्जनाश्रय इति प्रतिपदं योज्यम् ॥ २ ॥

यात्रावशाद्वा ॥ ३ ॥