कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१ अध्याये ] प्रमाणकालभाववृत्तावस्थापनप्रकरणम् । ७३

ज्ञास्तेषां सदृशं कार्यम्, न हि मेषयोः समानाकृत्योरेकस्मिन्युद्धलक्ष- णार्थे प्रवृत्तयोरभिघातः कार्यं कालस्वरूपाभ्यां भिद्यते ॥ ४३ ॥

पुनः पुनः शास्त्रकार एव परपक्षमुपोद्वलयन्नाह—

स्यादुपायवैलक्षण्यादभिमानवैलक्षण्याच्च ॥ ४४ ॥

स्यादुपायवैलक्षण्यादिति । भवेत्तत्र कार्यभेद उपायभेदादभिमान- भेदाच्चेत्यर्थः ॥ ४४ ॥

कथम् ? ॥ ४५ ॥

कथमिति ॥ ४५ ॥

स चोपायभेदो निरूप्यमाणः स्त्रीपुंसव्यापारव्यतिरेकेण नास्तीत्याह—

उपायवैलक्षण्यं तु सर्गात् कर्ता हि पुरुषोऽधिकरणं युवतिः ॥ ४६ ॥

उपायवैलक्षण्यं तु सर्गादिति । उपायभेदः, सृष्टेरित्यर्थः, एषैव हि सृष्टिः स्त्रीपुंसयोर्यदेकः कर्ताऽन्यश्चाधार इति ॥ ४६ ॥

तदेव योजयन्नाह—

अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यतेऽन्यथा चाधारः ॥ ४७ ॥

अन्यथेति । एकस्य निम्नं मेहनमपरस्योन्नतम्, ग्रास्यग्रासकभा- वान्मेहनयोः क्रियाभेदः ॥ ४७ ॥

तस्माच्चोपायवैलक्षण्यात्, सर्गादभिमानवैलक्षण्यमपि भवति ॥ ४८ ॥

तस्माच्चैवंभूतव्यापारात्मकत्वादुपायवैलक्षण्यान्न केवलं भवत्प- रिकल्पितः कार्यभेदोऽभिमानभेदोऽपि भवति ॥ ४८ ॥

तदेव दर्शयन्नाह—

अभियोक्ताऽहमिति पुरुषोऽनुरज्यते, अभियुक्ताऽहमनेनेति युवतिरिति वात्स्यायनः ॥ ४९ ॥

अभियोक्तेत्यादि । अहमेनां रन्तुमनुयुञ्ज इति कर्तृव्यापारापेक्षया पुरुषोऽभिमन्यमानोऽनुरज्यते, अहमनेनाभियुक्ता रन्तुमिति चाधार- व्यापारापेक्षया युवतिरभिमन्यमाना ऽनुरज्यते, ततश्च तावुत्पन्नाभिमा- नानुरागौ संप्रयोगे व्याप्रियमाणावपि कालस्वरूपाभ्यां सदृशं भावमभि- गच्छतो न तु क्रियाभेदमात्राद्विसदृशम्, ततो ह्यभिमानमात्रं भिद्यते न कार्यमित्येतत्तच्चेतसि कृत्वा शास्त्रकारो व्यक्ताभिप्रायं स्वपक्षं दर्श- यति स्वनाम्ना ॥ ४९ ॥

परस्यापि शास्त्रकारेणाभिमानवैलक्षण्यमभ्युपगच्छतोपायवैलक्ष- ण्यमभ्युपगत स्तस्मात्स्वयं कथं कार्यभेदः, परं नाभ्युपगच्छेदित्यभिप्रा- यो वर्तते तन्निराकर्तुं शास्त्रकारः प्रकटयति—

१० का० सू०