कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

७४ | सटीके कामसूत्रे | [ २ अधिकरणे,

तत्रैतत्स्यादुपायवैलक्षण्यदेव हि कार्यवैलक्षण्यमपि कस्मान्न स्यादिति ॥ ५० ॥

उपायवैलक्षण्यवदिति । यथाऽनयोर्व्यापारो भिन्नोऽभ्युपगतस्तद्वदेव सुखाख्यमपि कार्यं भिन्नं कस्मान्नाभ्युपगम्यते तज्जन्यत्वादिति ५०॥

तच्च न ॥ ५१ ॥

तच्च नेति । तज्जन्यत्वे कार्यस्य न वैलक्षण्यमपि तूपायवैलक्षण्यमेव युक्तम् ॥५१॥

हेतुमदुपायवैलक्षण्यम् ॥ ५२ ॥

तस्माद्धेतुमदुपायवैलक्षण्यम् ॥ ५२ ॥ कुत इत्याह—

तत्र कर्त्राधारयोर्भिन्नलक्षणत्वाद् ॥ ५३ ॥

कर्त्राधारयोर्भिन्नलक्षणत्वादिति । स्वतन्त्रः कर्ता, अधिकरणमाधारः, तयोर्हेत्वोर्भिन्नस्वभावत्वात्तद्व्यापारावपि तज्जन्यत्वान्द्भिन्नावित्यर्थः ॥५३॥

यत्तु कार्यस्य तज्जन्यत्वेऽपि वैलक्षण्यमुक्तं तस्य निरूप्यमाणोऽन्योहेतुर्नास्तीत्याह—

अहेतुमत्कार्यवैलक्षण्यमन्याय्यं स्यात् ॥ ५४ ॥

अहेतुमदिति । अहेतुत्वाच्च कार्यवैलक्षण्यमित्यन्याय्यं युक्तिशून्यमभ्युपगतं स्यात् ॥ ५४ ॥

तामेव युक्तिं स्मारयन्नाह—

आकृतेरभेदादिति ॥ ५५ ॥

आकृतेरभेदादिति । समानामेव मनुष्यजातावेकाभिसन्धानयोः स्त्रीपुरुषयोर्व्यापारौ परस्परापेक्षौ कालस्वरूपाभ्यां सदृशं सुखं जनयतः॥५५॥

तत्रैतत्स्यात्, संहत्य कारकैरेकोऽर्थोऽभिनिर्वर्त्यते, पृथक्पृथक्स्वार्थसाधकौ पुनरिमौ तदयुक्तमिति ॥ ५६ ॥

देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचतीत्यादौ देवदत्तादिभिः कर्तृकरणाधारैः कारकैः संभूयौदनो दृश्यते, स्वकार्यसाधकौ पुनरिमौ स्त्रीपुंसौ, यतो युवतिराधारः पुरुषव्यापारापेक्षः स्वसन्तानेषु सुखाख्यं स्वार्थं साधयति, पुरुषश्च कर्ता स्त्रीव्यापारापेक्ष इति, एतच्च भिन्नार्थसाधकत्वं कारकाणामयुक्तम्, ओदनादावदृष्टत्वाद्, दृश्यते च स्त्रीपुंसयोः, तत्र भिन्नार्थसाधकत्वेऽपि कारकाणां यथा स्त्रीपुंसयोः सुखरूपं पृथक्कार्यं, तथा समानाकृतित्वेऽपि तदेव कार्यं कालस्वरूपाभ्यां विसदृशं स्यादित्यभिप्रायः ॥ ५६ ॥