कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१ अध्याय ] प्रमाणकालभावरतावस्थापनप्रकरणम् । ७५

तच्च न ॥ ५७ ॥

तच्च नेति । नैतद्युक्तं किं तु युक्तमेव ॥ ५७ ॥

युगपदनेकार्थसिद्धिरपि दृश्यते, यथा मेषयोरभिघाते कपित्थयोर्भेदे मल्ल्योर्युद्ध इति ॥ ५८ ॥

युगपदनेकार्थसिद्धिदर्शनाद्, यथा मेषयोरभिघात इति । अभिघातविषये युगपदनेकार्थसिद्धिर्दृश्यते, युगपद् द्विधा चाभिघातो भवतीत्यर्थः, एवं कपित्थयोर्भेदे मल्ल्योर्युद्ध इति, तथा स्त्रीपुंसयोः कारकयोः पृथक्कार्यं सदृशं च स्यादिति, मेषकपित्थमल्लग्रहणं तिर्यगचेतनमनुष्येष्वप्यस्य न्यायस्य प्रातिख्यापनार्थम् ॥ ५८ ॥

तत्र को भेद इति चेत्, तत्रैतत्स्यात्—

न तत्र कारकभेद इति चेद् ? ॥ ५९ ॥

मेषादियुद्धादावपि द्वावपि प्रतियोगिनौ कर्तारौ न तत्र कारकान्तरमिति ॥ ५९ ॥

इह तु कर्त्राधाराविति कथं न विसदृशं कार्यमित्याशङ्कयाह—

इहापि न वस्तुभेद इति ॥ ६० ॥

इहापीति । स्त्रीपुंसयोरपि न कश्चित्परमार्थतः कारकयोर्भेदः, अपि तु द्वावप्येतौ कर्तारौ क्रियां निर्वर्तयतः, केवलं करणाधिकरणादयो भेदा बुद्धिकल्पिता व्यवहारार्थं व्यवस्थाप्यन्ते ॥ ६० ॥

उपायवैलक्षण्यं तु सर्गादिति तदभिहितं पुरस्तात् ॥ ६१ ॥

एवं च सति 'उपायवैलक्षण्यं तु सर्गात्' । २ । १ । १ । ४६ । इति यदुक्तं तदभिहितं प्रतिविहितं पुरस्ताद् द्रष्टव्यम्, कर्त्राधारलक्षणस्यैव वास्तवत्वात् ॥ ६१ ॥

तेनोभयोरपि सदृशी सुखप्रतिपत्तिरिति ॥ ६२ ॥

तेन प्रतिविहितेनोभयोरपि स्त्रीपुंसयोः सदृशी सुखप्रसिद्धिः, कालस्वरूपाभ्यां सदृशं सुखमुत्पद्यत इत्यर्थः, अन्यथा कथं तयोरागज्वरोपशमः, तामेवात्यानन्दावस्थामधिकृत्योपस्थेन्द्रियमानन्देन्द्रियमिति गीयते ॥ ६२॥

अमुमेवार्थं शास्त्रकारः संग्रहश्लोकेनाह—

जातेरभेदाद्दम्पत्योः सदृशं सुखमिष्यते ।
तस्मात्तथोपचर्या स्त्री यथाऽग्रे प्राप्नुयाद्रतिम् ॥ ६३ ॥

दम्पत्योः स्त्रीपुंसयोः, एकार्थमभिप्रपन्नयोरित्यर्थः, एतावत्तु स्यात्, अवान्तरस्त्रीजातिभेदाद्यदपरमस्याः, कण्डूत्यपनोदसुखं यच्चोपमृद्यमाने