कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथमं जवनिकान्तरम् ३

निदर्श्यते॥' इति। 'भद्द होदु' इत्यादी छेकानुप्रासः। 'कइणो' इत्यादौ वृत्त्यनुप्रासः। स यथा तत्रैव—'वर्णेष्वस्तिरनुप्रासश्छेकोवृत्तिगतो द्विधा। सोऽनेकस्य सकृत्पूर्व एक- स्याप्यसकृत्परः॥' इति। इयं च वैदर्भी रीतिः। ओजःप्रसादश्लेषसमाधिमाधुर्यसौ- कुमार्यार्थव्यक्तिप्रभृतिबन्धगुणानामर्थगुणानां च विद्यमानत्वात्। एतेषां विवरणं न कृतम्, ग्रन्थगौरवभयात्। एवमन्येऽपि वैशिक्यादयः शब्दालङ्कारा ज्ञेयाः। 'ध्वनिमत्ता तु गाम्भीर्यम्' (स. क. १।७३) इत्युक्तत्वाद्गाम्भीर्यादयो गुणाश्च। केचित्तु रीत्यादीनामपि गुणत्वं मन्यन्ते। अत्र च 'रतिर्देवादि विषया' इत्युक्तत्वात्सरस्वत्यादि- विषया रतिरुक्ता। विदग्धप्रियेत्यनेन विदर्भदेशोत्पन्ननायिकाबोधकेन वैदर्भादि- शब्देन च समासोक्त्या रीतेर्नायिकात्वारोपात्, 'काव्यकुशल'पदेन च तेषां नायक- स्वारोपात् शृङ्गारो ध्वन्यते। स्पष्टाद्यदि स्वयमूद्यम्। इदं च शार्दूलविक्रीडि- तम्—'सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्' इति। 'वर्णविन्यासयोगः। पद्यादौ नामवस्ते वचसि च शकले प्राकृतादौ ममोऽयम्' इत्युक्तेर्गणादिविचारः क्रियते—तत्र 'गो भूमिश्रिगुष्ठ श्रियं दिशति' इत्युक्तत्वाद्रगणोदिरनास्ति। 'मुख भयमरणक्लेशेषु गान्यवर्ग' इत्युक्तैर्वर्णशुद्धेः। 'देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रा- दिवाचकाः। ते सर्वे नैव निन्द्याः स्युर्लिपितो गणतोऽपि च॥' इत्यभिधानात्। 'मगण नगण दुइ मित्त होइ भगण यगण होइ मिथ। उदासीन जत दुअ गणअ अवसिट्ठ दुइ अरि गित्थ॥', 'मित्रानिमित्रादयः स्युर्यदि धामुदयः शून्यः सन्धु पीडाम्' इत्य- रिखंक्षकस्य सगणस्य मित्रसञ्ज्ञा मगणादुत्तरपतितस्य बन्धुपीडाप्रदत्वं न मन्तव्यम्। नान्दी लक्षणे 'शब्दतो वार्धतो वापि मनाक्काव्यार्थसूचनम्' इत्युक्तेस्तद्युच्यते—सर- स्वत्याः क्षीरत्वस्य कर्पूरमञ्जर्याः। 'सरस्वती स्यात्क्षीरत्वे नद्यां नद्यन्तरे गवि' इत्य- जयः। विविधं वस्तुमभिनवमा समन्तादस्यति क्षिपति दर्शयितुमिति व्यासो भैर- वानन्दः। तदीयोयोगिनः कवयो विद्वांसः स्तुतानुवृत्ताः। वरा उत्कृष्टा वाणी यस्यां सा कर्पूरमञ्जरीमदृशी कान्ता। विदर्भमगधपञ्चालदेशीयरीतिषु कं सुखं यान्तां ता नाना विलासिन्यः काव्यानभिज्ञा रसिका इति। 'हरोत्तमाङ्गस्थितवस्तुवर्णने' इत्युक्तं 'ज्योत्स्ना'पदेन शिवशिरः स्थितचन्द्रकलाम्यारणम्। भद्द इति भद्रशब्दे 'सर्वेश्र श्वराम्' इति सूत्रेण रलोपे 'शेषादेशयोरूध्वमनादौ' इति दस्य द्वित्वे 'अत ओ सो' इति सोरोकारादेशे प्राप्ते 'न लुप्त मोर्बिन्दुः' इत्यनुस्वारः। एवमग्रेऽपि प्राकृतप्रक्रिया ज्ञेया। क्वचिद्विशेषं वक्ष्यामः। उइ-षष्ठोमीशब्दौ 'दाटादयो बहु- ल्म्' इति विदग्धवैदर्भीशब्दयोः साधू। णीण्हं इति ज्योत्स्नाशब्दे 'अधो मनयामूं'