कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१८ कर्पूरमञ्जरी अवि अ,— माणं मुंचध देह वल्लहजणे दिट्ठिं तरंगुत्तरं तारुण्णं दिअहाइ पंच दह वा पीणत्थणुत्थंभणं । इत्थं कोइलमंजुसिंजिदमिला देवस्स पंचेसुणो दिण्णा चेत्तमहूसवेण सहसा आण घ सव्वंकसा ॥ १८ ॥ विदूषकः—भो, तुम्हाणं रण्णाणं मज्झे अहं एक्को कालक्खरिओ । जस्स मे ससुरासुरो परघरेसु पोत्थजभारं वहंतो आसि । कङ्कोली वृक्षविशेषः । फणिलताः फणिपा लताः । लताविशेषा (ताम्बूल- वल्ल्यः) वा । निष्पटं निःशेषं नितरां वा । महाराष्ट्रभाषायाम् 'निप्पट' इति प्रसि- द्धम् । एतेन मान्यादिकमुक्तं प्रायोः । अत्र प्रसादमाधुर्यसौकुमार्यार्थव्यक्तय ष्टाः । ते यथा कण्ठाभरणे (१।६६)—'प्रसिद्धार्थपदत्वं यत्स प्रसादोऽभि- धीयते । या पृथक्पदता वाक्ये तन्माधुर्यमिति स्मृतम् ॥ अनिष्ठुराक्षरप्रायं सुकु- मारमिति स्मृतम् । यत्र संपूर्णवाक्यस्यमर्थव्यक्तिं वदन्ति ताम् ॥' इति । एव- मपरेऽपि गुणा द्रष्टव्याः । अत्रानुप्राससमाप्त्यर्थश्लेषाः । अपि च,— मानं मुञ्चत दत्त वल्लभजने दृष्टिं तरङ्गोत्तरां तारुण्यं दिवसानि पञ्च दश वा पीनस्तनोत्तम्भनम् । इत्थं कोकिलमञ्जुसिञ्जनमिषाद्देवस्य पञ्चेषो- र्दत्ता चैत्रमहोत्सवेन भुवने आज्ञेय सर्वंकषा ॥ मानलक्षणं (शं. ति २।३२)—'स मानो नायिका यस्मिन्नीर्ष्यया नायकं प्रति । धत्ते विकारमन्यस्त्रीसङ्गदोषवशत्तथा ॥' इति । तरङ्गितेति तदादयो दृग्विषार उक्तः । 'कलोला इव यत्क्रान्तिविच्छेर्दैस्तारजितम् ।' इति तत्लक्षणम् । चैत्रे मथूत्स- वश्चैत्रमधूत्सवः । सर्वंकषेति तत्र कामुकहितत्वं व्याख्यातम् । अत्र विप्रलम्भ- शृङ्गारः । कोकिलरवादयो विभावाः । दृग्विकरादयोऽनुभावा द्रष्टव्याः । निर्वेदादयो व्यभिचारिणश्च । विदूषकः— भोः, युष्माकं राज्ञां मध्येऽहमेकः कालशरिकः । यस्य मे श्वशुरश्वशुरः पण्डितगृहे पुस्तकभारं वहन्नासीत् । 1 'पंडिअपरे' इति टीकापाठः ।