कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

ते एण्णिह मलआणिला विरहिणीणीसाससंपकिणो जादा झत्ति सिसुत्तणे वि बहला तारुण्णपुण्णा विअ ॥ २० ॥ राजा—सच्चं विअक्खणा विअक्खणा चउरत्तणे उत्तीणं । ता किंपि अण्णं विचित्तदाए । कईणं सुकइत्ति । कइचूडामणित्तणे ठिदा एसा । विदूषकः—(सक्रोधम् ।) ता उज्जुअं जेव किं ण भण्णइ अत्थु- त्तमा विअक्खणा कव्वम्मि, अञ्चाधमो कप्पिंजलो बंभणो त्ति ? विचक्षणा—अज्ज ! मा कुप्प । कव्वं जेव्व दे कइत्तणं पिसुणेदि । जदो णिअकंतारत्तणणिदणिज्जे वि अत्थे सुडमरा दे वाणी, लंबत्थ-

त इदानीं मलयानिला विरहिणीनिःश्वाससंपर्किणो जाता झटिति शिशुत्वेऽपि बहुलास्तारुण्यपूर्णा इव ॥ अयं श्लोकः कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिर्मिते ध्वनौ निःश्वाससंपर्किश्वेन वस्तुना प्रातंभर्या. किंकिं न कुर्यत इति वस्तु व्यज्यत इत्युदाहरणपरत्वेनोदाहृतः काव्य- प्रकाशे [चतुर्थोल्लासे] । सत्ता अत्युत्प्रेक्षाया ध्यञ्नेऽकिंचित्करत्वान्नालंकारव्यञ्जनोदा- हरणम्। अत्र हेतूत्प्रेक्षासमाधिर्विभावना । विभावना दण्डिनोक्ता—(का. २।१९९) ‘प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत्किञ्चित्कारणान्तरम् । यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ॥’ इति । राजा— सत्यं विचक्षणा विचक्षणा चतुरत्वेनोत्तीर्णाम् । तदितरन्यत् । कविनामपि कत्थे । कविचूडामनित्वेन स्थिताषा । विदूषकः— तदृज्वेव किं न भम्यतं दय्या-अत्युत्तमा विचक्षणा काव्ये, अत्यधमः कपि- जलब्राह्मण इति ? विचक्षणा— आर्य ! मा कुप्य । काव्यमेव ते कवित्वं पिशुनयति । यतो निजकान्तारपनयोग्यं 1 'कञ्चंअदि देवेई' इति टीकापाठः । 2 'णिच्छुकान्तरज्नयोग्यं निर्धोइरभरेण' इति टीकापाठः ।