भारतकोश
संग्रह पर लौटें

कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Karpuramanjari Sattaka of Rajasekhara with Commentary

महाकवि राजशेखर द्वारा

DevanagariHindipublished172 पृष्ठ

३६ बालभारतम् अस्मिन्महासदसि कौरवपाण्डवीये क्षोभं गते द्रुपदजाचिकुराञ्चनाभिः । दुर्योधनेन भ्रुकुटी कुटिलीकृता च जाताश्च भूमिपतयो लिखिता इवैते ॥ ४९ ॥ (सरभसं युधिष्ठिरमुपसृत्य ।) आर्य युधिष्ठिर ! प्रतिष्ठस्व वनवासाय । द्यूत- हारितमनुष्ठीयताम् । (सर्वे समुत्तिष्ठन्ति ।) द्रौपदी—रे रे दुर्योधन ! एष मे कचकर्षणपरिभव आमुक्तबन्धस्त्व- स्तत्सत्यमेव चञ्चरीकरमणीयकेशपाशच्छटा नखाग्राङ्कुशकोटिपाटितमहादुःशासनोरःस्थली । रक्तोल्लेखिकरेण निश्चितमिदं भीमेन या बध्यते ॥ ५० ॥ भीमः—रे रे दुर्योधन ! भीमसेनस्य शृणु प्रतिज्ञाम्,— येनेयं याज्ञसेनी नृपसदसि हठात्केशहस्ते गृहीता यश्चास्याः फोटवीथ्यं यत निद्दधदितो वाससा राशिकारः । सोऽहं तेनैव रोषाग्णनयनपुट पाणिनात्पाटितेन त्वा हन्ता हन्त वक्षस्तटभुवि रठतो दुष्टदुःशासनस्य ॥ ५१ ॥ अपि च रे रे दुर्योधन ! नखग्रग्रचपाठनत्रुटितकीस्माद्वक्षमं शिरासरणिभिर्मुखे रुधिरमुत्फलत्फेनिलम् । महासलिमय रुषा हृदि निवेश्य दौःशासने युधिष्ठिरसहोदरं शृणु वृकोदरः पास्यति ॥ ५२ ॥ किं चैकस्मिन्नपराद्धेऽपि तत्सचारिणोऽप्यपराद्धाः । ततश्च,— १ इमानि प्राकृतपद्यानि

द्रोणादुपार्जितधनुर्निगमप्रकर्षा- त्सर्वामपि स्थितवतो वयसि प्रकाशे । भ्रातृश्शतं तव हनिष्यति भीमसेनः काले गदाप्रहरणो रणकर्मशौण्डः ॥ ५३ ॥ ततश्च,— दोर्दण्डमण्डलितचण्डगदाप्रहारै- रामूलतस्तडदिति त्रुटितोरुसंधेः । दुर्योधनस्य विकटां मुकुटाग्रपीठिं द्राग्लोठयिष्यति रणे चरणेन भीमः ॥ ५४ ॥ शकुनिः—निर्गच्छत वनवासाय । को हि द्यूतजितानामुद्विजते मौखर्येण ? ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) इति महाकविश्रीराजशेखरकृते प्रचण्डपाण्डवापरनाम्नि बालभारते नाटके द्वितीयोऽङ्कः ।

परिशिष्टम् कर्पूरमञ्जरीगत-छन्दसां सूचिः [ अत्र ( ) एतच्चिह्नान्तर्वर्त्यङ्का जवनिकान्तरनिर्देशकाः, अपरेतनास्तच्छ्लोकाङ्काश्चेति पर्यवसेयम् । ] [ वामस्तम्भः ] आर्या (१) ३, ५, ७, ८, ९, १०, (२) १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, २०, २१, २२, ३३, ३४, ३५, ३६, ३७, ३८, ३९, ४०, ४२, ४३, ४८, ४९, (३) ८, (४) १८. इन्द्रवज्रा (१) २२, (३) ५, ६, (४) ९. उपगीतिः (२) ४५. उपजातिः (१) २८, ३१, (२) २५, (४) १०, ११, १२, १४. उपेन्द्रवज्रा (४) १३. गीतिः (१) ६. पुष्पिताग्रा (१) २, (४) १. पृथ्वी (१) ३४, (२) ३२, ४७, (३) २०, २६, (४) २, ५. मन्दाक्रान्ता (१) ३०, ३३, (२) ७, २३, ३०. मात्रिकः (?) (३) ३०. मालिनी (२) ९, २४, ४४, (३) २, ७, १८, (४) १९. [ दक्षिणस्तम्भः ] रथोद्धता (१) ११, (२) ७, (३) २१, २३, २४, ३१, ३२, ३३, ३४. वंशस्थम् (३) ४. वसन्ततिलका (१) १४, १९, २१, २४ २५, २७, (२) ४, ५, ६, २१, (३) ९, १०, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, २२, (४) ४, ७, २०. शशिषदना (३) २९. शार्दूलविक्रीडितम् (१) १, १३, १६, १७, १८, २०, २६, २९, ३२, ३५, (२) १, ३, ८, २७, २९, ४६, (३) १, ३, २५, २७, (४) ३, ८, २२. शालिनी (१) २३. शिखरिणी (२) ११. स्रग्धरा (१) ४, १५, २६, (२) १०, २८, ३१, ४१, ५०, (३) १९, २८, (४) ६. स्वागता (१) १२, (४) १५, १६, १७, २१.

कर्पूरमञ्जरीस्थश्लोकानां सूची ।

ज० श्लो० | ज० श्लो० | अंगं चंगं णिअगुणगणालंकि १ ३३ | एकेण पाणिणलिणेण १ २७ अंगं लावण्णपुण्णं ३ १९ | एन्द वासरजीअपिंडसरिमं १ ३५ अंतो णिणिट्टमगं० ३ १२ | अकलितपरिरंभविव्भमाइं १ २ | कंदम्मि नीअ टविद्दो २ १७ अणुकुंकुममचदणं ३ २६ | कप्पंतवेलिभवणे ४ १८ अगग्गम्मि भिंगसरणी २ ६ | कावि वाल्हिकराल ४ १५ अत्थविसेसा ते चित्त १ ७ | किं कञ्ज खित्तिमेण २ २८ असोअत्तरताडणं २ ४७ | किंकिणीकंदरुणज्झणयहा ४ १६ | किं गेभणट्टविहिणा १ १४ आस्थाणीजणलोभणाग २ ३ | किं मेहलावलेण ३ १३ | किं णेअगेहिं ३ १६ इअ मुआइ विलासुज्जलाई २ ४० | कियदसरचरणा वि २ ४२ इअ देवीअ जहिच्छं २ २२ | कीए वि संघडदि ३ ९ इमा मसीकञ्जलकालकाआ ४ १३ | कुंतलेसरमुखा ४ २१ इह कुसुमसरफ्फगोत्तराणं ४ १ | कुडिलालआण माला २ २० इह जह वि कामिणीण २ ४८ | कुरअडनिल्अञ्जमगोआ २ ४३ | केदईकुसुमपत्तसंपुडं २ ७ ईसारोसपसाभप्पणइसु १ ४ | खोउहलत्तसवंचलवेमा ४ १७ | उप्पाडिज्जंति १ ३६ | गाअंतगोअअवधूहपभंफेरि १ २१ उचेहिं गोउरेहिं २ ३१ | उठ्ठिऊण घणभारभंगुरं ३ २१ | घणमुञ्चट्टिदमगं २ ३२ उवएसु वि सरणेसु २ १८ | घणमारतारण अणाइ २ २१ उबरिट्ठिअयगप्पब्भार० २ ३३ | क० म० ११

२ ज० श्लो० | ज० श्लो० | णअणाईं पसइसरिसाइँ २ ३८ | चंडवालधरणोहरिणंकौ १ २१ | तदो चडस्सद्विसु सुत्तिसु ३ ४ चाहुआणकुलमोलिमालिआ १ ११ | तहा रमजवित्थरो जहू ण १ १४ चित्ते बहुहदि ण खुद्दवि २ ४ | ताडंकजुअं गडेसु २ ३७ | तारदोलणहेलासरंत २ ३५ छोछंति दंतरअणाइ ४ १४ | तिक्खागे तरलाणे २ ४६ | तिअलिवलिअणाही २ २४ जं धोअंजणसोणलोअणजु १ २६ | तिस्सा तायपरिक्खिणाअ २ २९ जं मुक्का सवणंतरेण सहसा १ २९ | तीए णिअंबफलए २ १५ जच्चजणजणिदपसाहणाइँ २ १९ | तेणं च मुत्ताहलमंडलेण ३ ५ जर्सिं विअप्पघडणाइ ३ १० | जाअं कुंकुमपकलीडमरी १ १६ | थोरण थण आग २ २० जा चक्कवट्टिघरिणी ३ १५ | जाण सहाअपसरत ३ ११ | दसेमि तं पि १ २५ जाणे पंकरुहाणणा ३ ३ | दज्झातागुर भूपयटिकल्लिआ ३ २७ जिस्सा दिट्ठी सरलधवला २ २३ | दट्टूण थोरथणतुगिमाण ३ ६ जिस्सा पुरो हरदि ३ ७२ | दिण्णा वल्लभालयलीड २ १६ जे घंटआ ४ २० | दिसवहुतसो ३ २१ जे णवस्स तिउसस्म ३ २४ | दूरे किआसु चंपभस्स ३ १ जे तीम तिक्खघलचस्स्रुति २ ५ | देता कप्पूरपूरप्फुरणमिव ३ २८ जे लंकागिरिमेहलादिँ १ २० | दोलारूविट्ठेओ यहं २ ३९ | णट्ठाणाहिं तित्तरं पि २ १ | पहीणं गंडवालीपुटमजचत्र १ १५ णवउरवअरुक्खो २ ४४ | पंचुच्छविसुरिद ४ ४ णहवट्टिदजोण्हाणिब्भरे ३ ७ | पंडुरेंग राह रअए ३ १२ णिम्मग्गचंगस्स वि २ २५ | परं जोन्हा उण्हा गरल्मरि २ ११ णिसा तरिणविथरा ४ २ | पअंगं णवरूअभंगिपदणा ४ ८ णीसासा हारलट्टीपरिसप २ १० | परिब्भमंतीअ ४ १६ णूणे हुवे इह २ १७ | पहया सब्भर्येपा १ * ण्हागारमुक्काइरणुयभाए १ २८ |

(वाम-स्तम्भः / Left Column) अ० श्लो० फुल्लुअरं कप्परुक्खमं १ १९ बालरई कड्डामो १ ९ बालाओ होंति २ ४१ बालो वि कुरयअवरू २ ४५ बिंधोहे बहुलं ण देंति १ १३ भद्दं होउ सरसमहं १ १ भाउ ! कहिज्जदु १ ५ भुअगजबद्धदामा • ४ १९ भूगोले निमिराणुपधमन्त्रिणे ३ २५ मंदारं मपहरस्स २ ३३ मत्तो ण रत्तो ण अ १ २२ मज्झिट्ठी ओहमुरो २ ४१ मज्झणगणहधगधगन्त० ४ ७ मज्झण्णे गिरिग्गहपंचकल ४ ३ मज्झा हत्थिट्ठिप्राणिउड्डया ३ २३ मण्णे मद्धो णिवडियत्तिअं १ १० मरगममेइँरजुअं चरणा २ १४ मरगमणिगुण्ड ३ २ मा कहिं पि ३ ३२ माएं मुंचध देह पहलन्नं १ १८ मुहकंज् हरिणंक २ १४ मुत्ति भरंति हरिवच्छमुहा १ २४ मुड्डाण णाम हिम्भाइ २ ३६ मूण्णादेवी पहुदव्वहुक्कंदगूंरं २ २ मोत्ताहलिलाहरगुच्चभाम्रो ४ ९ मोणूअ मण्णा ४ १५ (दक्षिण-स्तम्भः / Right Column) अ० श्लो० रंदा चंदा दिक्किवदा १ २३ रणेत्रमणिणेउर २ ३२ राअसु अपिच्छणीलं २ १४ रूवेण मुद्धा वि णिभूमअंति १ ३१ लंखातोरणमालिआलरडिगो १ १० लत्तवणे णरणेसरं चयणणिहं १ ३२ लीलुत्तंसो सिरीअं ४ ६ लोमार्ण लोअणेहिं २ ५० विद्धाअंतो २ २० विग्र ह्म वियकेंदली १ २० संबुद्धपत्तगणोलि० २ ३६ सण्णो चंदु समग्गारे ४ २२ समणिवलअंकंचीणेउरा ३ १८ समासमीमा ४ ११ समहररइभमरट्टो ३ १० सणिहट्टर्महणाय १ ३ सह दिवराणमाहिं २ ९ सुविअअमेक्कपगत्थं ३ ८ सो भस्स बहुं १ १० सो रट्ठओ त्ति १ ६ संवंचमवंगिणो ४ ५ हंसि कुंकुमरेहविज्जिअत्तणु २ ८ हत्थे महासंबवधीपराओ ४ १४ [हिंदोल---] २ १५

बालभारतश्लोकानां सूची । अ० श्लो० | अ० श्लो० अनूचानो हि यद्ब्रूते सा १ १० | क्षत्रैकत्रासचिन्ताकुलमनसि २ ४१ अम्बाचुम्बितपल्लवानां य० २ ३९ | गान्धाराधिपतेः पुत्रः सुव० १ ४३ अयमहमिह विप्र. प्रोत १ ८७ | चापं प्रति त्रिचतुराणि प० १ ४१ अयमहिरुचिर्भजन्नतीचीं १ २१ | द्योतच्चूडामणीनां चलन० २ ४८ अस्मिन्महासदसि कौरव० २ ४३ | जातं पौकसभङ्गतः शक० १ ७० अस्य वैष्णवमिदं महाधनुः १ ६९ | जैत्रं तन्त्रं कुसुमधनुषः... १ ७९ अस्मासमं समरकर्म विट १ ६८ | ज्येष्ठस्यापाण्डुपुत्रस्य एत० २ ३५ अस्याह्वये दलितदाडिम० १ ४७ | शणज्झणितकिङ्किणीमुखरकं २ २० आरूणांशितचापमण्डल० १ ७८ | तत्रोत्सर्पिणि राजसूयसमये २ ८ अहार्य्यं कौरवकुमारबलं २ ४७ | तरलाय दृशौ मनाक्स्थगय १ २१ आ देवादिव्यपङ्केरुहसदन० २ १ | तस्यैष शम्बरमहासुरसु... १ ५९ आद्यः कन्दो वेदविद्याल० १ ३ | दक्षिणं करमुपैति वामतो १ ६६ आपत्प्रार्तिहरः पराश्रमथनः १ ११ | दम्तोलग्रलिभिः शिरोम्बि० १ १९ आर्यो येसि निजो न विक्र० १ २३ | दुःशलागुणगणेन रञ्जितो... १ ४८ उत्पाटितमहाताल. कृक्ष० १ ८६ | दुर्नामं यदि मुरारिशार्ङ्गकं १ २४ उद्यतः प्रनुशानुजन्मनः १ ६० | दुर्नामं दहनमंभवं धनुः ... १ ३९ एतत्कृष्णस्य शास्त्रं मनु ... १ ७१ | दुर्योधनो भूपकिरीटवि० ... १ ४९ एष मे कचकर्षणावविभवः २ ५० | दुर्योधनो मन्युमयो महा० २ ६ ऐलः प्राप्त पुरुरवाः प्रभु० २ २३ | दूतोदधिमरीचिरत्नपचनापि १ ३८ कण्ठे मौक्तिकदाम गण्डत० १ २० | देवश्चन्द्रपुलस्तनापतनिलयः २ १० कर्णप्रायरणं सहकचरणा० २ २९ | देवस्य शुभ्रशे. कुले मुव० १ ८५ कस्य द्रोणो धनुषि न गुरुः १ ८३ | दोर्दण्डमण्डिताशेषदृश० १ किं धात्रिभिः शिशुर्गुरुः २ २३ | द्यूतं क्षत्रकुलान्तके न स . २ ४३ किं किं किं शु शु शुम्भने० १ ५२ | द्रोणादुपार्जितधनुर्गम० ३ ५३ कुर्वन्तो नवमौरपाङ्गतटितै० २ १७ | द्रौपदी . १ ४२

अ०श्लो०अ०श्लो०
कृत्ये जगत्त्रतां न मेदिनी७७यः पीयूषभुजां पुरः प्रह०
धनुर्विद्यारहस्येषु शिष्योऽयं६१यः सत्त्वस्य निधिः श्रियां
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे१८यदुत्सिमुदामुद्द्र्धैर्यायी
धार्ते द्रुपदजाम्बरं४५यद्यहं हारिता पूर्वं भवामि
दृष्ट्वा पुत्रं विपण्णे हसति सु०७३यन्मुक्तः स्फारतारध्वनि०
ध्रुवमिदमुरदिष्टं कैश्चिदा०८०यस्मिन्मदस्य मदनस्य ...
नकुलोऽपि ते भ्रातृभ्रांता३२यागकुण्डशिरिगर्भसंभवं
नमत्कण्ठपाडनत्रुटितकीक०५२यात्राहूतोऽद्य चतुरहच०
नमः शिवाय संसारसरो ०यां मे यलः स वलवान्दलि
मित्रमुकुटमौलिः पाकलो०यावन्नैकं द्रुपददुहितुः कृ०
नाले शीर्यन्महोत्पलस्य धि०१९युधिष्ठिरो धर्ममयो महा०
निरर्गलविनिर्गलत्तुलगुलाक३९येनेयं याज्ञसेनी नृपसदसि
निर्दिशन्तु निजबाहुविक्रमं५१ये विद्यापरमेश्वराः स्तुव०
निर्वद्धान्नरजीवपिण्डकरणै२३ये सीमन्तितवाग्रभसराज
निर्वान्ति यस्य वदनाद्दि०२५योगीन्द्रश्छन्दसां द्रष्टा रा०
नीलाम्बरं नलिनदाम च५३यो भार्गवाद्भगवतोऽर्जित
न्यस्तं सान्द्रवितुषु चक्षुर०३६यो मन्थानकरः शमी निज०
न्यायवादी विकर्णोऽत्र४४यौवराज्याभिषेकार्हो वीरो
पञ्चानां या कलत्रं द्रुपदम०१७रणन्मणिनूपुरा रणरजश्छ०
पाणिप्रस्थंयंकुलसुमनःसौरभं६५राजन्युधिष्ठिर नराधिप ...
पादो यासम्वि सान्द्रकुङ्कुम०५०राजशेखरकवेर्महात्मनो
प्रथयति पात्रविशेषगतामा०१४राजगूयक्रतोर्यज्वा पाण्डवो
प्रसर्पतु रणाङ्गणे रुधिरवेदि८९राजसूयक्रतोर्यज्वा पाण्डु
बभूव यस्मीन्नभयः पुरा१२राजावतीक्ष्णमायानो राज०
महाभ्यः शिवमस्तु वस्तुरे रे माहाण मुञ्च विस्रवम
महाद्युष्ययुगपन्नितमातत७६रेवती त्रिभुवनैकमन्दरी न
मतीधरापराशु ये मनिनदं२१लक्ष्मी संवननैर्भुजैर्नृपतयः
मायामये मयसभाधिमन्तेवर्षाणि द्वादशारण्ये मह
वंशद्याणगुणैर्णांकरणग्रहमु०

६ अ० श्लो० | अ० श्लो० वाच्यं यन्न दुरुक्तयः कुच० २ २ | सत्यसंघो जरासंधः क्रान्त० १ ६७ विनायको यः शिवयोरप० १ २० | सदाशिवप्रशिष्योऽयमवधिः १ ३६ विवर्तयाक्षान्शकुने शार० २ १२ | संभूता द्रुपदा घरे हुतभुजः २ १४ वीर्यं वचसि विप्राणां क्ष० १ ८८ | सर्वे कार्मुककर्मठाः शिति० १ ३४ वृषतुरगकरीन्द्रस्यन्दनाद्या० १ ५६ | सायकश्च त्वया मुक्तो यद्यं १ ८१ वैकुण्ठकार्मुकहताक्रमणे० १ ७२ | सा शुक्तिर्मधुपानकेलिचप १ ८ व्यासो वैखानसवृषा सत्यः १ ४ | सिन्धुयन्त्रितयात्रोऽयं सि १ ४६ व्रीडानतेषु वदनेषु च ... १ ७४ | सुधावीचीमुचां वाग्भिर्वि० २ १८ शंभोर्मूर्ध्नि गतागतानि कुरुते १ ३५ | सौहार्दोर्मिणियाऽयं प्रेधितमतः २ ३१ शारीद्यूतकलाकूतूहलि मन० १ २९ | स्मितपरिचयादृत्तिर्वांचा १ ३० शिशुपालमहीपालो मेक० १ ६४ | स्वहत्यापस्तम्य तुभ्यं त्वमसि १ २५ शिष्योऽस्मि भार्गवमुनेः १ १७ | हेहो दृप्त कृतास्त्र दानस० २ १५ श्रियः प्रसूते विपदो रुणद्धि १ ९ | हरचूडामणिरिन्दुबिज्जगरी० १ १३ श्वानिर्वासनडिण्डिमो घन० २ ४ | हा मद्धं शकुनेः कुलक्षयकरं १ ७१ श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां १ २८ | हारोऽयं केलरखीविहसित० २ १५ सकलभुवनरक्षाग्रक्षतन्द्रा . १ ३२ | हे द्रौपदि त्वमसि कात्र २ ४१ संसर्पणात्सिजतनुज्वलकी० २ २८ | हेलानमन्नृपकिरीटविटङ्क २ १६ संघट्टोरिपटच्चूड़ाच्युतमणि १ ८४ | हेलालोडितपाण्डवेवरलव० २ २३

B.L.-17 BHAVANS LIBRARY Mumbai-400 007. Ph.: 3634462/63 Ext.: 226 N.B.- This book is issued only for one week till........... This book is should be returned within a fornight from the date last marked below. Date | Date | Date -13 DEC 2007