काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

३६४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ४ ॥ परिषदो ण्यः ॥ ४४ ॥

• परिषदो ण्यः प्रत्ययो भवति सम वायान्समवैतीत्येतस्मिन्विषये । ठकोऽपवादः । परिषदं समवैति, पारिषद्यः ॥ सेनाया वा ॥ ४५ ॥ सेनाशब्दाद् वा ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान्समवैतीत्येतस्मिन्नर्थे । ठकोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । सेनां समवैति, सैन्यः । सैनिकः ॥ संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ पश्यति ॥ ४६ ॥ ललाटकुक्कुटीशब्दाभ्यां तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां पश्यतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये । संज्ञाग्रहणमभिधेयनियमार्थं, न तु सञ्ज्ञा- र्थम् । ललाटं पश्यति, लालाटिकः सेवकः । कौक्कुटिको भिक्षुः । सर्वावय- वेभ्यो ललाटं दूरे दृश्यते, तदनेन ललाटदर्शनेन सेवकस्य स्वामिनं प्रत्यनुप- श्लेषः कार्येष्वनुपस्थायित्वं लक्ष्यते । लालाटिकः सेवकः । स्वामिनः कार्येषु नोपतिष्ठतइत्यर्थः । कुक्कुटीशब्देनापि कुक्कुटीपातो लक्ष्यते । देशस्याल्पतया हि भिक्षुरविक्षिप्तदृष्टिः पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य गच्छति स उच्यते कौक्कुटिक इति † ॥ तस्य धर्म्यम् ॥ ४७ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थाद् धर्म्यमित्येतस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति । धर्म्ये न्याय्यम् । आचारयुक्तमित्यर्थः । शुल्कशालाया धर्म्म्यं शौल्कशालिकम् । आक- रिकम् । आपाणिकम् । गौल्मिकम् ॥ अण् महिष्यादिभ्यः ॥ ४८ ॥ महिषीत्येवमादिभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्ममित्येतस्मिन् विषये । ठञोऽपवादः । महिष्या धर्म्म्यं, माहिषम् । प्राजावतम् । महिषी । प्रजावती । प्रलेपिका । विलेपिका । अनुलेपिका । पुरोहित । महिपाली । अनुचारक । होतृ । यजमान ॥ ऋतो ऽञ् ४६ ॥ ऋकारान्तात्प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्ममित्येतस्मिन्वि- षये । ठञोऽपवादः । पोतुर्धर्म्म्यं पौत्रम् । औद्गात्रम् ॥ नराच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥
• परिषदो ण्य इत्यस्याग्रे परिषदीतव्यस्मिश्चित्यधिकररो विषप् । इत्याधिकमेकस्मिन्पु- स्तके । † कौक्कुटिक इतीत्यस्याग्रे तदयमभिधेयनियमः संज्ञाग्रहणेन क्रियते, कुक्कुटी दाम्भि- कश्चेटा ।