काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

५२६ ॥ काशिका ॥ ६ । १ । कितः ॥ १६५ ॥ तद्धितस्येत्येव । तद्धितस्य कितोरन्त उदात्तो भवति । नडादिभ्यः फक् । नाडायनः । चारायणः । प्रामहतेष्ठक् । प्राह्तिकः । शालालिकः ॥ तिसृभ्यो जसः ॥ १६६ ॥ तिसृभ्य उत्तरस्य जसोऽन्त उदात्तो भवति । तिस्रस्तिष्ठन्ति । उदात्तस्व- रितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्येत्यस्यापवादः । शसि उदात्तयणो हल्पूर्वादिति सिद्धे ऽन्यत्र बहुवचने षट्चतुर्भ्यश्चेति हलादिरिति विधानाज्जसेव लभ्यत इति जस्ग्रहणमुपसमस्तार्थमेकद्वल्लि । अतितिस्रावित्यत्र स्वरो मा भूदिति ॥ चतुरः शसि ॥ १६७ ॥ चतुरः शसि परतो ऽन्त उदात्तो भवति । चतुरः पश्य * । चतस्रादेशे चाद्युदात्तनिपातनाद्यादेशस्य च पूर्वविधौ स्थानिवद्भावादयं स्वरो न भवति चतस्रः पश्येति ॥ सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः ॥ १६८ ॥ साविति सप्तमीबहुवचनस्य सुप्शब्दस्य ग्रहणम् । तत्र सौ य एकाच् तस्मा- त्परा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति । वाचा । वाग्भ्याम् । वाग्भिः । वाग्भ्यः । याता । याद्द्भ्याम् । याद्भिः । साविति किम् । राज्ञा । राज्ञे । एकाच इति किम् । हरि- णा । गिरिणा । राजसु । तृतीयादिरिति किम् । वाचे । वाचः । विभक्तिरिति किम् । वाक्तरा । वाक्तमा । सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणादिह न भवति त्वया मयीति ॥ अन्तोदात्तादुत्तरपदान्यतरस्यामनित्यसमासे ॥ १६९ ॥ एकाच इति वर्तते, तृतीयादिर्विभक्तिरिति च । नित्यशब्दः स्वर्यते । तेन नित्याधिकारविहितः समासः पर्युदस्यते । नित्यसमासादन्यत्रानित्यसमासे यदुत्तरपदमन्तोदात्तमेकाच्च तस्मात्परा तृतीयादिर्विभक्तिरन्यतरस्यामुदात्ता भवति । परमवाचा । २ । परमवाचे । २ । परमत्वचा । २ । परमत्वचे । २ । यदा विभक्तिरुदात्ता न भवति तदा समासान्तोदात्तत्वमेव । अन्तोदात्तादिति किम् । प्रावाचा । सुवाचा । सुत्वचा । तत्पुरुषोयम् । तत्र तत्पुरुषे तुल्यार्थ- तृतीयासप्तम्युपमानाव्ययेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । उत्तरपदग्रहणमेकाच्त्वेनोत्तर- पदं विशेषयितुम् । अन्यथा हि समासविशेषणमेतत्स्यात् । तत्र शुन कर्णे श्वाक्ष्ण्वित्यत्रैवायं विधिः स्यात् । अनित्यसमासादिति किम् । अग्निचित्ता । सोम- सुता । उपपदमतिङ् इत्ययं नित्यं नित्याधिकारे समासो विधीयते । तत्र गतिकारकोपपदात् कृदित्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण चित् शब्द उदात्तः । मद्गु भिन्न-

• चतुरो वेशीत्यपि पुस्तकान्तरे ।