काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

४८ ॥ काशिका ॥ १ । ३ ॥ रिति भ्वादौ च ॠ गताविति जुहोत्यादौ, विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । विदेर्ज्ञानाद्यर्थस्य ग्रहणं, परस्मैपदिभिर्गमादिभिः साहचर्यान्न लाभार्थस्य स्वरिते- त्त्वादुभयतोभाषस्य । दृशेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ संपश्यते । चाकर्मकादित्येव । ग्रामं संपश्यति ॥ निसमुपविभ्यो ह्वः ॥ ३० ॥ चाकर्मकादिति निवृत्तम् । अतः परं सामान्येनात्मनेपदविधानं प्रतिप- त्तव्यम् । नि सम् उप वि इत्येवंपूर्वाद् ह्वयतेर्धातोरात्मनेपदं भवति । निह्व- यते । संह्वयते । उपह्वयते । विह्वयते । अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । अन्यत्र हि ञित्त्वात्सिद्धमेवात्मनेपदम् । उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा वचनम् ॥ * ॥ निरस्यति । निरस्यते । समूहति । समूहते ॥ स्पर्द्धायामाङः ॥ ३१ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । स्पर्द्धायां विषये आङ्पूर्वाद् ह्वयतेरात्मनेपदं भवति । स्पर्द्धा संघर्षः पराभिभवेच्छा स विषयो धात्वर्थस्य । धातुस्तु शब्द- क्रिय एव । मल्लो मल्लमाह्वयते । छात्रश्छात्रमाह्वयते । स्पर्द्धमानस्तस्याह्वानं करोतीत्यर्थः । स्पर्द्धायामिति किम् । गामाह्वयति गोपालः ॥ गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथ- नापयोगेषु कृञः ॥ ३२ ॥ कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धमेवात्मनेपदम् । अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । गन्धनादिष्वर्थेषु वर्तमानात्करोतेरात्मनेपदं भवति । गन्धनमपकारप्रयुक्तं हिंसा- त्मकं सूचनम् । तथाहि, वस्त गन्ध अर्द्दने, अर्द्दनं हिंसायाम्, इति । चुरादौ पठ्यते । अवक्षेपणं भर्त्सनम् । सेवनमनुवृत्तिः । साहसिक्यं साहसिकं कर्म । प्रतियत्नः सतो गुणान्तराधानम् । प्रकथनं प्रकर्षेण कथनम् । उपयोगो धर्म्मा- दिप्रयोजनो विनियोगः । गन्धने तावत् । उत्कुरुते । उदाकुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणे । श्येनो वर्तिकामुदाकुरुते । भर्त्सयतीत्यर्थः । सेवने । गणकमुपकुरुते । महामात्रानुपकुरुते । सेवतइत्यर्थः । साहसिक्ये । परदारान्प्रकुरुते । तेषु सहसा प्रवर्ततइत्यर्थः । प्रतियत्ने । एधो दकस्योपस्कुरुते । काष्ठं गुडस्योपस्कुरुते । तस्य सतो गुणान्तराधानं करोतीत्यर्थः । षष्ठीसुटौ करोतेः प्रतियत्नएव विधी- येते * । प्रकथने । गाथाः प्रकुरुते । जनपवादान्प्रकुरुते । प्रकर्षेण कथयती- त्यर्थः । उपयोगे । शतं प्रकुरुते । सहस्रं प्रकुरुते । धर्म्मार्थं शतं विनियुङ्क्त- त्यर्थः । एतेष्विति किम् । कटं करोति ॥

• कृञः प्रतियत्न इति षष्ठी । उपात्प्रतियत्नेति मुदिति सुत्र चित्त्यपाठः ।