काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

५६६ ॥ काशिका ॥ ६ । २ ॥ धारयत्येव । परमवर्यः । वर्यादयः प्रातिपदिकेषु न पठ्यन्ते । दिगादिषु तु वर्ग पूग गण पक्ष इत्येवमादयो ये पठितास्तएव यत्प्रत्ययान्ता वर्यादय इह- प्रतिपत्तव्याः ॥ पुत्रः पुम्भ्यः ॥ १३२ ॥ पुत्रशब्दः पुंशब्देभ्य उत्तरस्तत्पुरुषे आद्युदात्तो भवति । कौनाटपुत्रः । दामकपुत्रः । माहिषकपुत्रः । पुत्र इति किम् । कौनाटिमातुलः । पुम्भ्य इति किम् । गार्गीपुत्रः । वात्सीपुत्रः ॥ नाचाय्यराजर्त्विक्संयुक्तज्ञात्याख्येभ्यः ॥ १३३ ॥ आचार्य उपाध्‍यायः । राजा ईश्वरः । ऋत्विजो याजकाः । संयुक्ताः स्त्री- संबन्धिनः श्यालादयः । ज्ञातयः मातृपितृसंबन्धिनो बान्धवाः । आचार्याख्या- ख्येभ्यः परः पुत्रशब्दो नाद्युदात्तो भवति । आख्याग्रहणात्स्वरूपस्य पर्यायाणां विशेषाणां च ग्रहणं भवति । आचार्यपुत्रः । उपाध्यायपुत्रः । शाकटायनपुत्रः । राजपुत्रः । ईश्वरपुत्रः । नन्दपुत्रः । ऋत्विक्पुत्रः । याजकपुत्रः । होतुःपुत्रः । संयुक्तपुत्रः । संबन्धिपुत्रः । श्यालपुत्रः । ज्ञातिपुत्रः । भ्रातृपुत्रः । यतो विद्यायो- निसंबन्धेभ्य इति षष्ठ्या अलुक् । पुत्रस्वरे प्रतिषिद्धे समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः ॥ १३४ ॥ उत्तरपदादिरिति वर्तते तत्पुरुषइति च । चूर्णादीन्युत्तरपदानि अप्राणि- वाचिनः षष्ठ्यन्तात्पराणि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तानि भवन्ति । मुद्गचूर्णम् । मसूरचूर्णम् । अप्राणिषष्ठ्या इति किम् । मत्स्यचूर्णम् । षष्ठ्या इति किम् । पर- मंचूर्णम् । चूर्ण । करिप । करिव । शाकिन । शकट । द्राक्षा । तृस्त । कुन्दम । दलप । चमसी । चकन * । चोल । चूर्णादीन्यप्रायुपग्रहादिति सूत्रस्य पाठा- न्तरम् । तत्रोपग्रह इति षष्ठ्यन्तमेव पूर्वाचार्योपचारेण गृह्यते ॥ षट् च काण्डादीनि ॥ १३५ ॥ षट् पूर्वोक्तानि काण्डादीन्युत्तरपदानि अप्राणिषष्ठ्या आद्युदात्तानि भव- न्ति । काण्डं गर्हायामित्युक्तमगहायामपि भवति । दर्भकाण्डम् । शरकाण्डम् । चीरमुपमानमित्युक्तमनुपमानमपि भवति । दर्भचीरम् । कुशचीरम् । पललसू- पशाकं मिश्रत्युक्तममिश्रेपि भवति । तिलपललम् । मुद्गसूपः । मूलकशाकम् । कूलं संज्ञायामित्युक्तमसंज्ञायामपि भवति । नदीकूलम् । समुद्रकूलम् । षडिति किम् । राजसूदः † ॥

• चक्वनेत्यन्ये पठन्ति । इति पदमञ्जरी । † अप्राणिषष्ठ्या इति किम् । दैवतसकाण्ड इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।