काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

६०६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ३ ॥ ओषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम् ॥ १३२ ॥ मन्त्र इति वर्तते । ओषधिशब्दस्य विभक्तावप्रथमायां परतो दीर्घो भवति । ओषधीभिरपीप्रतत् । नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । विभक्ताविति किम् । ओषधिपते । अप्रथमायामिति किम् । स्थिरेयमस्त्वोषधिः ॥ ऋचि तुनुघमत्तुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् ॥ १३३ ॥ ऋचि विषये तु नु घ मत्तु तङ् कु त्र उरुष्य इत्येषां दीर्घो भवति । आ तू न इन्द्र वृत्रहन् । तु । नू करत्ने । घ । उत वा घा स्यालात् । मत्तु । मत्तू गोमन्तममीमहे । तङ् । भरता जातवेदसम् । तङिति थादेशस्य ङित्त्वपक्षे ग्रहणं, तेनेह न भवति । शृणोत ग्रावाणः । कु । कुमनः । त्र । अत्रा गोः । उरुष्य । उरुष्या णोभनेः ॥ इकः सुञि ॥ १३४ ॥ सुञ् निपातो गृह्यते । इगन्तस्य सुञि परतो मन्त्रविषये दीर्घो भवति । अभी षु णः सखीनाम् । ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । सुञ इति षत्वम् । नश्च धातुस्थोरुषुभ्य इति णत्वम् ॥ द्व्यचोतस्तिङः ॥ १३५ ॥ ऋचीति वर्तते । द्व्यचस्तिङन्तस्यात ऋग्विषये दीर्घो भवति । विद्मा हि त्वा सर्पार्तं शूर गोनाम् । विद्मा स तस्य पितरम् । द्व्यच इति किम् ! देवा भवत वाजिनः । अत इति किम् । आ देवान्वक्षि यक्षि च ॥ निपातस्य च ॥ १३६ ॥ ऋचीत्येव । निपातस्य च ऋग्विषये दीर्घ आदेशो भवति । एवा ते अच्छाते ॥ अन्येषामपि दृश्यते ॥ १३७ ॥ अन्येषामपि दीर्घो दृश्यते स शिष्टप्रयोगादनुगन्तव्यः । यस्य दीर्घत्वं न विहितं दृश्यते च प्रयोगे तदनेन कर्तव्यम् । केशाकेशि । कचाकचि । जलाषाट् । नारकः पूरुषः ॥ शुनो दन्तदंष्ट्रकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु ॥ * ॥ श्वादन्तः । श्वादंष्ट्रः । श्वाकर्णः । श्वाकुन्दः । श्वावराहः । श्वापुच्छः । श्वापदः ॥ चौ ॥ १३८ ॥ चौ परतः पूर्वपदस्य दीर्घो भवति । चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकाराकारो गृह्यते । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे । अन्तरङ्गोऽपि हि यणादेशो दीर्घविधानसामर्थ्यान्न प्रवर्तते ॥