काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

७४२ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ तद्भावो ऽह्रुकम् । प्रियप्रियेण ददाति । सुखसुखेन ददाति । प्रियेण ददाति । सुखेन ददाति । अक्लिश्यमानो ददातीत्यर्थः । अह्रुक्रदिति किम् । प्रियः पुत्रः । सुखो रथः ॥ यथास्वे यथायथम् ॥ १४ ॥ यो य आत्मा यच्चादात्मीयं तत्तद्यथास्वं तस्मिन् यथायथमिति निपा- त्यते। यथाशब्दस्य द्विर्वचनं नपुंसकलिङ्गता च निपात्यते। ज्ञाताः सर्वे पदार्था यथायथं, यथास्वभावमित्यर्थः। सर्वेषां तु यथायथं यथात्मीयमित्यर्थः॥ द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्र- प्रयोगाभिव्यक्तिषु ॥ १५ ॥ द्वन्द्वमिति द्विशब्दस्य द्विर्वचनं पूर्वपदस्याम्भावः अत्वं चोत्तरपदस्य निपात्यते रहस्य मर्यादावचन व्युत्क्रमण यज्ञपात्र प्रयोग अभिव्यक्ति एतेषु अर्थेषु। तत्र रहस्यं द्वन्द्वशब्दवाच्यमितरे विषयभूताः। द्वन्द्वं मन्त्रयन्ते। मर्यादावचने, मर्यादास्थित्यनतिक्रमः। याचतुरं हीमे पशवो द्वन्द्वं मिथुनी- भवन्ति। माता पुत्रेण मिथुनं गच्छति पौत्रेण तत्पुत्रेणापीति मर्यादार्थः। व्युत्क्रमणे, द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ताः। व्युत्क्रमणं भेदः। पृथगवस्थानम्। द्विवर्गसंबन्धेन पृथगवस्थिता द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ता इत्युच्यन्ते। यज्ञपात्रप्रयोगे। द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति धीरः। अभिव्यक्तौ। द्वन्द्वं नारदपर्वतौ। द्वन्द्वं संकर्षणवासुदेवौ। द्वयस्याभिव्यक्तौ साहचर्येणेत्यर्थः। अन्यत्रापि द्वन्द्वमित्येतद्दृश्यते तदर्थे योगावि- भागः कर्त्तव्यः। द्वन्द्वं युद्धं वर्तते। द्वन्द्वानि सहते धीरः। चार्ये द्वन्द्व इति॥ पदस्य ॥ १६ ॥ पदस्येत्ययमधिकारः प्राक्पदान्ताधिकारात्। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमि- ष्यामः पदस्येत्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यति संयोगान्तस्य लोपः। पचन्। यजन्। पदस्येति किम्। पचन्तौ। यजन्तौ। वक्ष्यमाणवाक्यापेक्षया पदस्येधिकृतस्य षष्ठ्यर्थव्यवस्था द्रष्टव्या। क्व चित्स्थानषष्ठी क्व चिदवयवषष्ठी॥ पदात् ॥ १७ ॥ पदादित्ययमधिकारः प्राक्कुत्स्ने च सुप्यगोत्रादावित्येतस्माद्यदित ऊर्ध्वं मनुक्रमिष्यामः पदादित्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यति। आमन्त्रितस्य। आमन्त्रि- तस्य पदात्परस्यानुदात्तादेशो भवतीति। पचति देवदत्त। पदादिति किम्। देवदत्त पचसि॥ अनुदात्तं सर्वमपादादौ ॥ १८ ॥