काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

८४ ॥ काशिका ॥ २ । १ ॥ शाकप्रति । सूपप्रति । मात्रार्थे इति किम् । वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । सुबिति । वर्त्तमाने पुनः सुब्ग्रहणमव्ययनिवृत्त्यर्थम् ॥ अक्षशलाकासंख्याः परिणा ॥ १० ॥ अक्षशब्दः शलाकाशब्दः संख्याशब्दश्च परिणा सह समस्यन्ते, अव्य- यीभावश्च समासो भवति । कितवव्यवहारे समासोऽयमिष्यते । पञ्चिका नाम द्यूतं पञ्चभिरक्षैः शलाकाभिर्वा भवति, तत्र यदा सर्वे उत्तानाः पतन्त्यवाञ्चो वा तदा पातयिता जयति, तस्यैवास्य विघातो ऽन्यथा पाते सति जायते । अक्षेणेदं न तथा वृत्तं यथा पूर्वे जघ्ने, अक्षपरि । शलाकापरि । एकपरि । द्विपार । त्रिपरि । परमेण चतुष्परि । पञ्चसु त्वेकरूपासु जय एव भविष्यति । अक्षादयस्तृतीयान्ताः पूर्वोक्तस्य यथा न तत् । कितवव्यवहारे च एकत्वे ऽक्षशलाकयोः ॥ विभाषा ॥ ११ ॥ विभाषेत्ययमधिकारो वेदितव्यः । यदिद ऊर्द्धमनुक्रमिष्यामस्तद्विभाषा भवति । वक्ष्यति “अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या” । अपत्रिगर्तं वृष्टो देवः । अप त्रिगर्तेभ्यः ॥ अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या ॥ १२ ॥ अप परि बहिस् अञ्चु इत्येते सुबन्ताः पञ्चम्यन्तेन सह विभाषा सम- स्यन्ते, अव्ययीभावश्च समासो भवति । अपत्रिगर्तं वृष्टो देवः । अप त्रिग- र्तेभ्यः । परिचिगर्तम् । परि त्रिगर्तेभ्यः । बहिर्ग्रामम् । बहिर्यामात् । प्राग्ग्रा- मम् । प्राग्ग्रामात् । बहिःशब्दयोगे पञ्चमीभावस्यैतदेव ज्ञापकम् ॥ आङ्मर्यादाभिविध्योः ॥ १३ ॥ आङित्येतन्मर्यादायामभिविधौ च वर्त्तमानं पञ्चम्यन्तेन सह विभाषा समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति । आपाटलिपुत्रं वृष्टो देवः । आ पाटलिपुत्रात् । अभिविधौ । आकुमारं यशः पाणिनेः । आ कुमारेभ्यः ॥ लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये ॥ १४ ॥ लक्षणं चिह्नं तद्वाचिना सुबन्तेन सहाभिप्रती शब्दावाभिमुख्ये वर्त्तमानौ विभाषा समस्येते, अव्ययीभावश्च समासो भवति । अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति । अग्निमभि । प्रत्यग्नि । अग्निं प्रति । अग्निं लक्ष्यीकृत्य अभिमुखं पतन्तीत्यर्थः । लक्षणेनेति किम् । सुघ्नं प्रति गतः । प्रतिनिवृत्य सुघ्नमेवाभिमुखं गतः । अभिप्रती इति किम् । येनाग्निस्तेन गतः । आभिमुख्यइति किम् । अभ्यङ्गु गावः । प्रत्यङ्गु गावः । नवाङ्गा इत्यर्थः ॥