काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः । १३

बालग्रहरूपेण स्कन्दस्योल्लेखस्तदाराधनविधानं चास्यां संहितायां दृश्यते। स्कन्दस्योपासनाप्रणाली प्राचीना। 'छान्दोग्योपनिषद्रीत्या^१ महाभाष्या^३दिष्वपि स्कन्दस्योल्लेखाेऽस्ति। महाभारते वनपर्वणि स्त्रीणां गर्भनाशकत्वेन बालरक्षाकरत्वेन च स्कन्दस्योल्लेखोऽस्ति। स्कन्दादीनां बालग्रहरूपेणोपवर्णनं महाभारतीयं सुश्रुतोक्तं च प्रायः साम्येन दृश्यते। पारस्कर-गृह्यसूत्रेऽपि नवजातबालकविनाशहेतुतया स्कन्दस्योल्लेखो वर्तते। एतद्विषये श्रीयुतमन्मथमुखोपा^४ध्यायेन विशेषतो वर्णितमस्ति॥

अस्यां काश्यपसंहितायां तत्र तत्रानेके नवीना विषयाविचाराः, रमणीया निरूपणरीतयः, विशेषोपपत्तिदृष्टयश्च प्रतिभासमाना निबन्धस्य प्राचीनार्षोन्मेषगौरवमवगमयन्ति। तथाहि—

दन्तजन्माध्याये (पृ. ११) दन्तानां विभेदाः, तेषां सम्पद्विपत्, कुमाराणां कुमारीणां च दन्तेषु वैशेष्यमित्यादयो दन्तविषयका विज्ञानविशेषा अन्यत्रानुपलब्धा उपलभ्यन्ते॥

स्वेदाध्याये (पृ. २६) स्वेदविषये बहवो विज्ञातव्यविषया निरूपिताः सन्ति। साम्प्रतिकबाष्पस्वेदनादिप्रक्रियापेक्षया एतदीयप्रक्रियायां न विचारन्यूनता वक्तु शक्यते। बालानां स्वेदने मार्मिकी प्रक्रिया च समीक्ष्यते॥

लक्षणाध्याये (पृ. ४७) सामुद्रिकलक्षणानि सविशेषं निरूपितानि, परमन्ते खण्डितानि। लक्षणप्रकाशोद्धृतपाराशर-संहितायामप्येतादृशान्येव प्रौढानि सामुद्रिकलक्षणानि वर्तन्ते। त्रुटितांशस्य विषयस्तत एवाध्यवसेयः॥

रोगे उपद्रवान्तरोत्पत्तौ पूर्वरोगस्योपद्रवस्य वा केवलं प्रथमप्रतीकारमतमननुमान्य तीव्रतरमुपक्रम्योभयोर्हिते प्रतीकारे स्वमतमुपदर्शितम् (पृ. ३९)॥

प्रसवविलम्बे परोक्तस्य व्यायाममुसलघातादिपक्षस्य सयुक्तिकं निरसनम् (पृ. ८५)॥

अतिबालेषु अश्मर्युद्धरण-तीक्ष्णौषधादिप्रयोगेषु मार्मिकी अनुज्ञा (पृ. १२२)॥

बस्तिकर्मणो बालकादिषु सुप्रयुक्तस्य अमृतस्थानीयस्य भिषक्पितृबालकादीनां सर्वेषां श्रेयस्करत्वं, दुष्प्रयुक्तस्य तु अनर्थावहत्वमिति बालके कस्मात् समयादारभ्य बस्तिकर्मेत्यत्र बहुनामाचार्याणां स्वस्य च मतोपन्यासेन गभीरो विचारः। (पृ. १४७)॥

बालानां फक्करोगे त्रिचक्ररथोद्भावनम् (पृ. १४१)॥

एकनाभिकयोः कस्मात् तुल्यं मरणजीवितम्। रोगारोग्यं सुखं दुःखं न तु तृप्तिः समानजा।।

इत्यादिना यमलविषये विचित्रः प्रश्नविशेषः, सोपपत्तिकं चोत्तरम् (रेवतीकल्पे श्लो. ६२)॥

---

प्रथमे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति नन्दना नाम मातृका। तथा गृहीतमात्रेण प्रथमं भवति ज्वरः, अशुभं शब्दं मुञ्चत्यात्कारं च करोति, स्तन्यं न गृह्णाति। बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते शुभम्। नद्युभयतटमृत्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां कृत्वा शुक्लौदनं, शुक्लपुष्पं, शुक्लाः सप्तध्वजाः, सप्तप्रदीपाः, सप्तस्वस्तिकाः, सप्तवटकाः, सप्तशष्कुलिकाः, सप्तजम्बूफलानि, सप्त मुष्टिकाः, गन्धाः, पुष्पं, ताम्बूलं, मत्स्यमांसं, सुराग्रभक्तं च पूर्वस्यां दिशि चतुष्पथे मध्याह्ने बलिर्देयः, ततोऽश्वत्थपत्रं कुम्भे प्रक्षिप्य शान्त्युदकेन स्नापयेत्। रसोन्सिद्धार्थकमेषशृङ्गनिम्बपत्रशिवनिर्माल्यैर्बालकं धूपयेत्। ॐनमो रावणाय अमुकस्य व्याधिं हन हन मुञ्च मुञ्च हीं फट् स्वाहा। एवं दिनत्रयं बलिं दत्त्वा चतुर्थे दिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्, अतः सम्पद्यते शुभम्।

१. भगवान् सनत्कुमारस्तं स्कन्द इत्याचक्षते (छान्दोग्ये)।
२. सेनानीनामहं स्कन्दः (भगवद्गीतायाम्)।
३. 'जीविकार्थे चापण्ये' इति सूत्रव्याख्याने महाभाष्ये शिवः स्कन्द इति॥
४. Indian Historical Quarterly Vol 7. P. 309.