काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोध्दातः | ९५

वातपित्तकफानां समभिव्याहारो दृश्यते। B. C. 460 वर्षपूर्वभवस्य हिपोक्रिटसनाम्नः प्राचीनपाश्चात्यवैद्यजन्मनोऽपि पूर्वं भारते त्रिदोषपद्धतिः परिनिष्ठिताऽऽसीत्। तदीयवैद्यकविज्ञाने पित्तकफरक्तजलानां चतुर्णां दोषतया प्रदर्शनमपि भारतीयप्राचीनत्रिदोषपद्धतेर्वासनयोपरक्ते तन्मनसि सौश्रुतविज्ञानप्रगत्या विचारविकासं उन्नीयते॥

अत्रेदं प्रतिभाति—प्राग्विज्ञाने स्पष्टं पार्थक्येन सर्वानुस्यूततयाऽवगम्यमानौ 'अग्निः सोमश्च उष्णं शीत'श्च वा मौलिके तत्त्वे अवभासतः। येन वैदिक्यां यागप्रक्रियायामस्यादित एवारभ्याग्नीषोमयौः पर्युपासनाऽनुवर्तते। शारीरिक्यां परिस्थित्यामपि शीतोष्णभावेन सोमाग्निरूपयोः शुक्रशोणितयोदहसम्भवहेतुतया तदनुषङ्गेणाग्नीषोमीयत्वं गर्भस्य सुश्रुतेऽपि निर्दिष्टमस्ति। वायोस्त्वेतद्द्वययोगभावितया तदन्यतरान्तः-प्रवेशेऽपि अर्थक्रियाविशेषविकासदृशा सत्त्वरजस्तमांसीवाग्निवायुसोमात्मकतया वातपित्तकफास्त्रयो धातवो देहधारतया विकारेण दोषतामापद्य रोगजनकतया च प्राचीनायुर्वेदविद्भिर्निर्धारयन्त, तन्मूलिकैवेयं त्रिदोषपद्धतिः कश्यपात्रेयभेदादिभिः प्रत्नाचार्यैरूपादीयत च। यथा यथा क्रमशो विचारविशेषोन्मेषः, तथा तथा नवनवानि तत्त्वान्यपि पुरःस्फुरन्ति। अतः किल सुश्रुताचार्येण बहुशो वातपित्तकफानां त्रयाणां दोषाणां निदानतामभ्युपगम्यापि प्रथमकक्ष्यायां त्रयाणामेषां दोषत्वेऽपि द्वैतीयिक्यां कक्ष्यायां विकृतेन रक्तेनापि बह्नर्थोद्भवस्य विमर्शे तेषां त्रयाणामिव चतुर्थस्य रक्तस्यापि व्रणादौ प्राधान्यवाद उपदिष्टः। हिपोक्रीटसविदुषो वैद्यकविज्ञाने पित्तकफरक्तजलानां चतुर्णां दोषतया प्रदर्शनमपि भारतीय-प्राचीनत्रिदोषपद्धतेर्वासनयोपरक्ते तन्मनसि सौश्रुतविज्ञानप्रगत्या विचारविकासं उन्नीयते। तदेवं विचारविकासः कालानुक्रमेण पुरातनपद्धतेरेव परिष्कारं द्रढयति॥

काश्यपसंहितायां कल्पस्थाने (लशुनकल्पे) कौतुककारी महीयांल्लशुनकल्पप्रयोगोऽप्यस्ति। चीनदेशान्तर्गते कासगरनामकस्थाने बौद्धस्तूपेन सह बावरनामकेन पाश्चात्यान्वेषकेण भूगर्भादुपलब्धेषु सप्तग्रन्थेषु त्रयो वैद्यकग्रन्थाः, येषु नावनीतकं नामैकः, द्वितीयो लशुनस्य विशेषगुणगौरवावबोधको ग्रन्थः, तृतीयश्च ७२ श्लोकात्मको नानायोगौषधनिरूपको लेखः। एषां लेखसमयेऽपि प्राचीने तदीयरचनाकालस्ततोऽपि प्राचीन इति पूर्वमुक्तमेव। मुद्रिते नावनीतकेऽपि आदितः सविस्तरं काशिराजेन सुश्रुतायोपदिष्टं लशुनविधानमस्ति। तत्र लशुनस्योत्पत्तौ कथन प्रयोगांशेषु विभेददर्शनेऽपि काश्यपीयलशुनकल्पीयप्रयोगच्छाया बहुत ईक्ष्यते। भाषारचनालोचनेऽपि नावनीतकलेखात् काश्यपीयलेखे प्राग्भावः स्फुरति। चरकसंहितायामपि लशुनोपयोगोऽस्ति। इत्थं पुरा कालभैषज्यग्रन्थेऽप्युपलभ्यमानो लशुनोपयोगोऽर्वाग्भावशङ्कायै न प्रभवति। लशुनं हि स्वगुणगौरवेण केवलं रसेन ऊनमित्वन्यर्थतया रसोनमित्युच्यते। भेषजेषु विशेषतो गीयते चायुर्देवे। धार्मिकदृष्ट्या स्मृतिग्रन्थेषु लशुनं द्विजेभ्यो विगीयतां नाम, भैषज्यग्रन्थेषु गुणगौरवेण किन्न प्रशस्यताम्। अस्यां काश्यपसंहितायां पुराकाल एवामृतोद्गारालशुनस्योत्पत्तिमभिधाय स्थानदोषेण दुर्गन्धमिदं द्विजैरग्राह्यमिति धर्मशास्त्रमर्यादां स्पष्टमुल्लिखँल्लोकोपकारदृशा तस्य गुणमहिमानं कल्पं च निरूपयामास तत्कल्पाध्याये महर्षिः कश्यपः। जातिविशेषैरभक्ष्याणां सुरादीनां सर्वेषु निषिद्धानां हस्तिमांसरखरमूत्रादीनामपि गुणविचारेण तत्र तत्र रोगेषूपयोगोल्लेखा आर्षेष्वपि भैषज्यगुणेषु बहुश उपलभ्यन्ते। नैतावता तेषामुपदेशकानां धर्ममार्गपरित्याग इति न वा धर्मदृढव्रतैरप्युपादेय इत्यपि शङ्कनीयं भवति। उक्तमेव—

'न शास्त्रमस्तीत्येतावत् प्रयोगे कारणं भवेत्। रसवीर्यविपाका हि श्वमांसस्यापि वैद्यके' ।
(वात्स्यायनीये कामसूत्रे सां.अ.अ. २)

इति। श्येनयागस्य हिंसारूपतयाऽनुपादेयत्वेऽपि तद्दोषमङ्गीकृत्याभिचारेणैहिकं सदुदर्कं कामयतामिष्टसाधनाय 'श्येनेनाभिचरन् यजेत' इति श्रौतमपि विधानमुपलभ्यत एव। 'यो हि हिंसितुमिच्छेत् तस्यायमभ्युपायः' इति शबरस्वामिभिरेतत् समर्थितं

---

१. आर्तवं शोणितं त्वाग्नेयं, अग्नीषोमीयत्वाद् गर्भस्य (सुश्रुते सूत्रस्थाने अ. १४)
२. तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः (सुश्रुते सूत्रस्थाने अ. ४०)