काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ९७

ऋषभद्वीपः—महाभारते (वनपर्व. अ. ८५) ऋषभस्योल्लेखाेऽस्ति । बृहत्संहितायामपि दक्षिणतः ऋषभो निर्दिष्टोऽस्ति । मदुरासन्निहितः ऋषभपर्वतप्रदेशः इति केचन वदन्ति । परं पूर्वदेशस्थित एव ऋषभद्वीपोऽस्याभिमतः स्यात् ।।

पौण्ड्रवर्धनकम्—पुण्ड्रवर्धनमप्येतदेवोच्यते । पुण्ड्रदेशत्य राजधानीयमासीत् । हरिवंश-पद्म-ब्रह्माण्डपुराणादिषु वासुदेववृपते राजधानीत्वेन निर्दिश्यते च । सोऽयमद्यत्वे मालदाप्रान्तगतपाण्डुवाप्रदेशः कथ्यते । महाभारते भीमदिग्विजय पूर्वस्यां पुण्ड्रदेशः, वराहसंहितायां पौण्ड्रदेश उल्लिखितोऽस्ति । श्रीयुतपार्जिटरमहोदयः पुण्ड्रं पौण्ड्रं च भिन्नौ स्वीकृत्य पुण्ड्रो गङ्गाया उत्तरतोऽङ्गवङ्गयोर्मध्ये, पौण्ड्रो गङ्गाया दक्षिणतो वर्तमानसन्थालपरगनान्तर्गतवीरभूमप्रदेश इति निरूपयति ।

मृत्तिकावर्धनमानकम्—सोऽयं वर्धमानदेशः सम्भाव्यते । मार्कण्डेयपुराणवेतालपञ्चविंशत्यादिषु विन्ध्यस्योत्तरतः, देवीपुराणे (अ. ४६) वङ्गसमीपे वर्धमानदेश उल्लिखितोऽस्ति ।।

कर्वटम्—महाभारते भीमदिग्विजय पूर्वस्यां कर्वटदेशस्योल्लेखाेऽस्ति । बृहत्संहितायामप्यस्य निर्देशोऽस्ति ।।

मातङ्कम्—युक्तिकल्पतरौ कामरूपस्य दक्षिणपूर्वतौ मातङ्ग देशो रत्नखनितया निर्दिष्टोऽस्ति ।।

ताम्रलिप्तम्—महाभारते (भीष्म. अ. ९, सभा. अ. २९) भीमसेनदिग्विजय बृहत्संहितायामन्येषु पुराणबौद्धग्रन्थदशकुमारचरितादिष्वपि निर्दिष्टमस्ति । ह्युन्सङ्गेनाप्येतदुल्लिखितम् । अशोकशिलालेखेऽपि निर्दिष्टमस्ति । सोऽयं वङ्गीयमेदिनापुरप्रान्तगतः तमलूकनाम्ना प्रसिद्धोदेशोऽवगम्यते ।।

चीन¹कम्—चीनदेशस्योल्लेखो महाभारते (सभा. अ. ५१) मनुस्मृतौ (१०-४४) चास्ति । साहित्यपरिषत्पत्रिकायां चीनशब्दो वर्तमानस्य अनामा (Annama) देशस्य बोधकतया दर्शितः । कौशेयवस्त्रस्य चीनांशुकत्वेन पुराकालात्प्रसिद्धिः, बर्माप्रदेशे विशेषतःकौशेयवाणिज्यं तत्प्रदेशस्य चीनराज्यत्वमप्यासीत् । चीनकेतिकप्रत्ययान्तशब्देन लघुचीनरूपः स प्रदेशो बोधितः प्रतिभासते ।।

कौशल्यम्—कोशलदेशः उत्तरकोशलदेशश्च रामायणे (उत्तर. अ. १०), पद्मपुराणे (उत्तर. अ. ६८), अवदानशतकादिषु च निर्दिष्टोऽस्ति ।।

कलिङ्गम्—महाभारते (वन. अ. ११३) सहदेवदिग्विजय, बृहत्संहितायां, अशोकशिलालेखेऽप्युल्लिखितमस्ति । महाभारतसमये उत्कलस्य बहवो भागाः कलिङ्गराज्यान्तर्गता आसन् । कालिदाससमये कलिङ्गोत्कलौ भिन्नाव्वास्ताम् (रघुवंशे ४) ।।

दाक्षिणात्यदेशाः—

काञ्ची—महाभारते (भीष्म. अ. ९) पाद्मे (उत्तर अ. ७४) अपि उल्लिखिताऽस्ति महाभाष्येऽपि चीरचोलकाञ्चीनामुल्लेखाेऽस्ति । द्रविडचोलदेशस्य राजधान्यासीत् । अद्यत्वेऽपि काञ्ची (काञ्जीवरम्) प्रसिद्धैव ।।

कावीरम्—सोऽयं कावेरीनदीपरिसरप्रदेशः सम्भाव्यते । कावेर्या उल्लेखः स्कन्दपुराणादिषु दृश्यते । कालिदासेनापीयमुल्लिखिता (रघु. ४)ऽस्ति ।।

चिरिपाली—त्रिचिनापल्लया लौकिकं नामान्तरं भाति । रावणसेनापतेस्त्रिशिरोनामकस्य नाम्ना पूर्वं त्रिशिरः पल्लीति नामासीत् । तस्य एव समयवशेन त्रिचिनापल्लीति नाम्ना प्रसिद्धिरभूत् । अस्या एव समयवशेन उरगपुरं निचुलपुरमियपि नामान्तरं बभूव । पूर्वं पाण्ड्यानां चोलानां चेयं राजधान्यासीत् ।।

---

१. अस्यां संहितायां सचीरकमितिपाठे (खिल.अ. २५) मुद्रितेऽपि चीरस्य दक्षिणतः पश्चाद्वक्ष्यमाणतया, पूर्वतश्चीनस्यौचित्येन, प्राचीनलिप्यां नकारस्य रेफपाठसंभवेनापि सचीनकमित्येव युक्तं प्रतिभाति ।।