काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | १२३

विस्मयो ग्रोट^१सेन उल्लिख्यते, सोऽपि कथमुद्बविष्यत् । तेन तदात्वे देशान्तरालोकेन कासादिस्थानेषु सविज्ञानभैषज्यविद्याया नवोत्थानसत्त्वेऽपि मिश्रादाविव कीर्तनीयावस्था नासीदिति पाथागोरसस्य विस्मयः सूचयति । ग्रीसे सविज्ञानं भैषज्यं B. C. षष्ठशताब्दीत एवोपक्रान्तमिति प्रो. ओसल^२र (Osler) विद्वानपि कथयति । हिपोक्रिटसात् पूर्वतनेषु तेषु सम्प्रदायेष्वपि भारतीयभैषज्यइव दार्शनिकविषयादिसंपृक्तता, भारतीयशब्दविशेषेच्छायादिकं चेदृशानि भारतीयविज्ञानचिह्नान्युलभ्यन्ते । ग्रीसवैद्यकात् पूर्वतनतया मिश्रदेशे भैषज्यविज्ञानस्योपलम्भेन, मिश्रप्रभावपातवृत्तस्योपलम्भेन च ग्रीसेन भैषज्यविज्ञानं मिश्रा^३त् प्राप्तमिति निदर्श्यते । भारतीयासाधारणचिह्नानि तु भारतस्याप्यालोकं गमयन्ति । ग्रीसे भैषज्यविज्ञानोदयस्य मिश्रीयमिव भारतीयमपि पूर्वस्रोत इत्युल्लिख्य^४ते विवेचकैः ॥

उत्तरीयप्राचीनतरमूलसभ्यतायाः शाखाप्रशाखाभेदेन सर्वतः प्रसरणे पूर्वशाखया भारते इव पश्चिमशाखया ग्रीसादिदेशेष्वपि भैषज्यविज्ञानं पुराकालादेव प्रवृत्तमासीदित्यपि सम्भावयितुं न शक्यते । प्राचीनग्रीसमहाकवेर्होमरस्य ओडिसी (Odyssey) नामके ग्रन्थे दैवबलादेव रोगाणामुत्पत्तिः, तन्निवृत्तिरपि देवप्रसादादेव, पूजायज्ञमन्त्रोपासनादिभ्यो रोगानिवर्तन्ते इति निर्देशो ^५दृश्यते । तदीये इलियड, (Iliad) नाम्नि ग्रन्थे शस्त्रकर्मणो ले‍शत आभा दृश्यते, साऽपि बेब्लोनियाप्रभावत एव सङ्क्रान्ता स्यादिति थ्रेमरस्य (Thramer) ^६मतमस्ति । तदीये ग्रन्थाद्वये कुत्रापि अन्तः पेयाद्यौषधोपयोगादे रोगनिवृत्युपायतया निर्देशो न दृश्यते । प्राचीनकाल धारणानुसारेण देवोपासनामन्त्राद्युपायानामेव रोगप्रतीकारोपायतया विज्ञायमानानां तल्लेखे उपल^७म्भेन, तदीय एव लेखे देवप्रसादान्मिश्रदेशेन रोगशमनौषधयः प्राप्ता^८ इत्युल्लेखस्य दर्शनेन, मिश्रविषय एव तावदुल्लिख्य स्वदेशविषये किमप्यनुल्लिख्य मौनावलम्बनेन च तावत्कालपर्यन्तमपि ग्रीसदेशे वैज्ञानिकभैषज्यविद्याविशेषस्यानुदयो देशान्तरादप्यनधिगमः स्पष्टीभवति ॥

---

१. The medical art in Egypt at the time when Pythagoras visited that country, was sufficiently far advanced to excite the attention of an inquisitive traveller—the branches of it minutely subdivided and strict rules laid down for practices (Herodotus II. 84) History of Greece Vol. IV P. 325-by Grotes. २. ‘Scientific medicine, the product of a union of religion with philosophy, had its origin in a remarkable conjunction of gifts and conditions among the Greeks in the sixth centuries’ Osler. Vide ‘The Surgical Instruments of the Hindus’ Vol. I P. 329 by G. N. Mukhopadhyay. ३. Alike in the Nile valley and in Mesopotamia, therefore, the healing art was a combination of the occult and the rational, and this peculiar system of medicine exercised an influence on the Greeks at a very early age. E. R. E. Vol. VI P. 541 by E. Thramer. ४. (a) From Egypt came many drugs used by the Greek physicians. The basis of the Greek medical ethics can be traced to Egypt. (b) Persian and Indian sources contributed something to Greek medicine. E. B. Vol. XV P. 198. ५. In the Odyssey likewise the illness of individuals is regarded as sent by Gods (V. 396, IX. 411), and from the Gods alone the remedy to be procured (V. 397). The prevalence of the theurgic medicine in the Homeric age must thus be recognised as a fact beyond question. E. R. E. Vol. VI P. 540. ६. E. R. E. Vol. VI P. 540. ७. E. R. E. Vol. VI P. 541. ८. Homer pays tribute to Egypt for her—‘Patror-god’ imparts to ‘all the Pharian race his healing arts’. The Surgical Instruments of the Hindus Vol. I P. 340. G. N. Mukhopadhyay.