काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | १३७

भवितुमर्हति । होमरालेखतो ग्रीसेऽपि शस्त्रवैद्यकस्य आभेव प्रतिभाति । तथाऽपि भारतीयं भैषज्यविज्ञानं नयद्भिः प्रतिसंक्रामयद्भिर्वा पाश्चात्त्यैः पाथागोरसादिभिः कायचिकित्साविज्ञानं यथा प्रथमतः प्रतिष्ठापितं, न तथा वैज्ञानिकं शस्त्रवैद्यमपि । तत्तु कायचिकित्साविज्ञानोदयस्य पश्चात् समयान्तरेणैव ग्रीसे प्रचलितं प्रतीयते । मिश्रदेशे B. C. तृतीयशताब्द्यां सविज्ञानं शस्त्रवैद्यकमासीत्, ग्रीसदेशेनाऽभूत पूर्वं शस्त्रवैद्यकं B. C.प्रथमशताब्द्यां मिश्रदेशादधिगतमित्यु^१ल्लेख उपलभ्यते । हिपोक्रिट्सीयलेखादपि तदात्वे तस्य शिराधमन्यस्थ्यादिशारीरकज्ञानं सामस्त्येन नासीदिति प्रतीयते G. N. व्या^२नर्जीविदुषामपीयमेव दृष्टिः । हिपोक्रिटसस्य व्यायामलब्धशारीरहितादिबाह्यज्ञानवर्जमान्तरशारीरज्ञानं विशेषतो नासीदिति लिटरे (Littre) महाश^३यस्य मतं ग्रोट्सोऽप्युल्लिखति । हिपोक्रिट्सीयग्रन्थे अंशत एव शारीरकज्ञानं दृश्यते, तद्यपि मिश्रतः प्राप्तमिति ग्रीसेतिवृत्ते ल^४भ्यते । ग्रीसे अस्थि अस्थिधमन्यादिविषयज्ञानस्य प्रदर्शकः पूर्वलेखविशेषो न लभ्यते इति कीथ^५महाशयोऽपि वदति । सुश्रुतसदृशः प्राचीनशारीरकग्रन्थो ग्रीसदेशे पूर्वं नासीदिति ब्यान^६र्जीमहाशयोऽपि निर्दिशति ॥

शस्त्रवैद्यकस्य काश्यादिपूर्वदेशे प्रवृत्ततया भारतीयपश्चिमविभागे तक्षशिलादौ कायचिकित्साविज्ञानस्यैव पूर्वं वर्तमानतया पाश्चत्त्यैः प्रथमतः सन्निकृष्टात् पश्चिमविभागतः कायचिकित्साविज्ञानमेव नीतं, समयक्रमेण पूर्वदेशेऽपि स्वप्रसरणसम्पर्कपरिचयादा-वुपजाते तत्रत्यं शस्त्रवैद्यकविज्ञानमपि पश्चान्नीतमिति हैतुको विचारविशेषः कस्यचिद्विदुषो दृश्यते । परं तत्रेदमनुसन्धेयं भवति,—शस्त्रवैद्यकसम्प्रदायस्य काशिराजेन दिवोदासेन प्रतिष्ठापनात् प्राधान्येन काश्यादिपूर्वदेशीयत्वावगमेऽपि आत्रेयभेदकश्यपादिभिरपि धान्वन्तरा इतिबहुवचनान्तशब्दविशेषैः प्रस्थानान्तररूपेण निर्देशात् कायचिकित्साप्रधानेषु स्वोपदेशेष्वपि शस्त्रचिकित्सासम्बन्धिनां कतिपयविषयाणां सूचनाच्च आत्रेयादिभिः कायचिकित्साज्ञानेनोज्ज्वलिते पश्चिमप्रदेशेऽपि शस्त्रैद्यकविज्ञानं प्रचलितं, तत्साम्प्रदायिकाश्च बहव आसन्निति च ज्ञायते । तक्षशिलायामध्यनेन विशिष्टवैदुष्यमवाप्तस्य जीवकस्य महावग्गादावुल्लिखितः शस्त्रचिकित्साकौशलातिशयस्तत्र शस्त्रचिकित्साविज्ञानस्यापि उत्कर्षं स्फुटीकरोत्येव । सुश्रुतसंहितायां दिवोदासशिष्यत्वेन निर्दिष्टाः सुश्रुतसतीर्थ्या नानादेशीया अप्यवबुध्यन्ते । तेषु शल्यविषये विशिष्टतन्त्रकर्तृतयोल्लिखितेषु स्वेन सह चतु^७र्ष्वाचार्येषु पौष्कलावतस्योल्लेखाऽस्ति । प्राचीनगान्धारराजधानीत्वेनावगम्यस्य पुष्कलावत्यास्याभिजनसम्बन्धं वहन्नयं पौष्कलावतो भवितुमर्हति । तदीयोऽपि सम्प्रदायस्तक्षशिलापरिसरे प्रचलितः स्यात् । औपगवोऽप्याचार्यः पश्चिमप्रदेशीयः, बाह्लीकभिषक्काङ्कायन इव औरभ्रोऽपि आधुनिकभारताद्बाह्याः पश्चिमोत्तरप्रदेशीय इति पश्चात् तर्कयिष्यते । एवं दर्शनेन

---

१. History of Sans. Lit. A. B. Keith P. 514.
२. Neither in his (Hippocrates’) time nor for two centuries later, is there any distinct record of human dissection being practised by the Greeks. Hellenism in Ancient India—G. N. Banerji P. 191.
३. Littre—History of Greece by Grotes. Vol. IV P. 325.
४. There are sevaral treatises in the collection, of which the earliest, On Wounds of the Head, dates from the early part of the 4th Cen. B. C. It has affinities with certain Egyptian papyri and part of it may be of Egyptian origin. E. B. Vol. XI P. 585.
५. The definite evidence of relation (bet. India and Greece) is rendered almost impracticable of attainment by absence of any early Greek lists of bones of the human body as reckoned in the Greek surgery. History of Sans. Lit A. B. Keith P. 514.
६. No summary of Osteological doctrines, such as we find in the writings of Charaka and Sus'ruta, appears to exist in any of the known works of the earlier Greek medical works. Hellenism in Ancient India by G. N. Banerji P. 194.
७. औपधेनवमौरभ्रं सौश्रुतं पौष्कलावतम् । शेषाणां शल्यतन्त्राणां मूलान्येतानि निर्दिशेत् ॥
सुश्रुतसंहितायां ४ अध्याये.