काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

२२	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

गोत्रप्रवर्तकमृषिमेकवचनान्तेन शब्देन निर्दिशति। कश्यपपरम्परागतत्वेनास्य मारीचस्यापि कश्यपत्वं युज्यते च। तेन कश्यपपरम्परागतो द्वितीयोऽपि मारीचः कश्यप आसीदित्यवगम्यते। चरकोपक्रमग्रन्थे समवेतानां महर्षीणामुद्देशे कश्यपं प्रथमतः पृथङ्निर्दिश्य मारीचिकाश्यपाविति द्विवचनान्तपदेन मारीचेः काश्यपस्य च पृथक्तयोल्लेखेन कश्यपः काश्यपो मारीचिश्चेति त्रयो विभिन्ना अवगम्यन्ते॥$^१$

अस्यां काश्यपसंहितायां पूर्वापरशब्दानुसन्धाने प्रत्यध्यायमुपक्रमोपसंहारयोः 'इति ह स्माह कश्यपः' इति, क्वचनान्तराऽपि 'इत्याह कश्यपः' (खिलस्थान अ. १०), इति, कश्यपः (खिलस्थान अ. १०), 'कश्यपोऽब्रवीत्' (सिद्धस्थान अ. ३) इति, एवमन्यत्रापि बहुशः कश्यप$^२$शब्देनाचार्यस्योल्लेखो दृश्यते। क्वचन मारीच$^३$शब्देनापि निर्देशोऽस्ति। पूर्वापरग्रन्थैकवाक्यत्वानुसन्धाने कश्यपएव मारीचत्वेन, मारीच एव कश्यपत्वेन व्यवहृतो दृश्यमान एतदाचार्यं मारीचं कश्यपं बोधयति। स च सर्वत्रैकवचनान्तेन मारीचशब्देन कश्यपशब्देन च व्यवहृततया एकव्यक्तिरूप इति स्पष्टं प्रतीयते। आत्रेयसंहितायां वातकलाकलीये वार्योविदेन सह पक्षप्रतिपक्षभावेन दर्शितसंवादस्य मारीचेरात्रेयेण प्रदर्शनाद्द्वार्योविदसहभावी स मारीचो गम्यते। अस्यामपि संहितायाम्—

इति वार्योविदायेंदं महीपाय महनृषिः। शशंस सर्वमखिलं बालानामथ भेषजम्॥
(खिलस्था अ. १३)

इत्येतत्संहिताचार्यस्य मारीचस्य वार्योविदसहभावः प्रश्र्यते। आत्रेयसंहितायां पश्चाच्छारीरनिर्वृत्तिविषये विमर्शे $^४$‘विप्रतिपत्तिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति’ इति पूर्वाचार्यमतनिर्देशोपक्रमे पाठविभेदेन क्वचन पुस्तके मारीचिकश्यपस्य क्वचन पुस्तके कश्यपस्यात्रेयेणोल्लेखात्, ‘तत्र कश्यपः सर्वाङ्गनिर्वृत्तिः’ इति पाठविशेषे कश्यपस्य सर्वाङ्गनिर्वृत्तिवादस्य चरमपक्षतयाऽऽत्रेयेण प्रदर्शनात्, अस्यां काश्यपसंहितायामपि—

---

१. अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः। काङ्कायनः कैकशेश्यो धौम्यो मारीचिकाश्यपौ॥ (चरकसंहितायां सू. अ. १)
२. उपास्यमानमृषिभिः कश्यपं वृद्धजीवकः। (पृ. ३३)
प्रजापति समासीनमृषिभिः पुण्यकर्मभिः। पप्रच्छ विनाद्विद्वान् कश्यपं वृद्धजीवकः॥ (चिकित्सास्था.)
हुताग्निहोत्रमासीनं कश्यपं लोकपूजितम्। वृद्धो विशेषमन्विच्छन् पप्रच्छ विनये स्थितः॥ (कल्पस्थान.वि.क.अ.)
ततो हितार्थं लोकानां कश्यपेन महर्षिणा। तपसा निर्मितं तन्त्रमृषयः प्रतिपेदिरे॥ (कल्पस्था. सं.क.अ.)
महर्षि कश्यपं वृद्धं वेदवेदाङ्गपारगम्। (खिलस्थान. अ. २)
कश्यपं लोककर्तारं भार्गवः परिपृच्छति। (खिलस्थान. अ. ३)
३. मारीचमासीनमृर्षिं पुराणं हुताग्निहोत्रं ज्वलनार्कंतुल्यम्। (कल्पस्था. भो. क. अ.)
मारीचमृषिमासीनं प्राह स्थविरजीवकः। (कल्पस्था. ष. क. अ.)
४. मुद्रितचरकपुस्तकेऽत्र विप्रतिपत्तिवादोल्लखे ‘परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः, युगपत्सर्वाङ्गनिर्वृत्तिरिति धन्वन्तरिः’ इति पाठदर्शनेन सुश्रुतलेखाद्धन्वन्तरेरेप्यतत्सिद्धान्तदर्शनेन च सर्वाङ्गनिर्वृत्तिवादो धन्वन्तरेः, अचिन्त्यत्ववादः कश्यपस्येत्यायाति। परमस्तु नाम धन्वन्तरेरपि स एव सिद्धान्तः, किन्तु एकस्मिल्लिखिते चरकपुस्तके ‘कश्यपः सर्वाङ्गनिर्वृत्तिः’ इति नाम्ननः पूर्वनिर्देशेन सह कश्यपस्य सर्वाङ्गनिर्वृत्तिवादं दर्शयन् पाठ उपलभ्यते। श्रीयुतगिरीन्द्रनाथमुखोपाध्यायैरपि History of Indian Medicine I, P, १७९ पुस्तके काश्यपनिरूपणे स एव पाठो गृहीतश्च। वार्योविदसभाविनो मारीच-कश्यपस्यैतांसंहिताचार्यतयाऽऽत्रेयसंहितायामपि तत्संवादी कश्यपः स एव निर्दिष्ट इत्यवधारणेन अत्र ‘सर्वेन्द्रियाणि गर्भस्य’ इत्यादिवाक्येन (पृ. ७०) सर्वाङ्गनिर्वृत्तिवादस्य सिद्धान्ततया दर्शितत्वेन अचिन्त्यत्ववादस्यात्रानुपलम्भेन विरुद्धसिद्धान्तान्तरस्याभावौचित्येन च कश्यपस्य सर्वाङ्गनिर्वृत्तिवादं दर्शयन्नेव पाठः सङ्गतो दृश्यते; पूर्वापरपदपाठविपर्यसो विचारणीयः॥