काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः २३

सर्वेन्द्रियाणि गर्भस्य सर्वाङ्गावयवास्तथा । तृतीये मासि युगपन्निर्वर्तन्ते यथाक्रमम् ।।
(पृ. ७०)

इति स्वाचार्यस्य मारीचकश्यपस्य सिद्धान्तरूपेण सर्वाङ्गनिवृत्तिवादस्य संवादोपलम्भेन चात्रेयसंहितायां मारीचित्वेन कश्यपत्वेन चात्रेयेण निर्दिष्टस्य पूर्वाचार्यस्यैक्यानुसन्धानेनात्रेय पुनर्वसुनाऽपि समंमानं निर्दिष्टः पूर्वाचार्यो वैद्यविद्याचार्यस्य राजर्षेर्वार्योविदस्य सहभावी मारीचः कश्यप एवास्याः संहिताया उपदेष्टेति तत्संवादेनापि दृढीभवति । एतत्संहितायां बोधायनादिलेखे च मारीचशब्देन व्यवहारोऽस्ति । मरीचिशब्दादपत्यार्थेऽणि स शब्दः सिद्ध्यति । आत्रेयसंहितायां 'धौम्यो मारीचिकाश्यपौ, मारीचिरुवाच, मारीचिः कश्यपः' इतीकारान्तपाठदर्शनेऽपि मरीचिशब्दस्य बाह्वादिगणेऽपि पाठेन वार्योविदसहभावेन च इञ्प्रत्यये मारीचिशब्दस्यापि मारीचशब्दपर्यायत्वमेवायाति । अत इञ् (४/१/९५) इति सूत्रेण मारीचशब्दान्मारीचिशब्दसाधनेऽपि एकान्तरमात्रमुपादाय मारीचेन मारीचिना च सह वार्योविदसाहचर्यं सम्भवति ।।

एवं च सति पूर्वोपदर्शितदिशा मारीचकश्यपनाम्ना व्यवहर्तुं शक्ययोरुभयोर्लभिन्नास्यां संहितायां शिष्योपक्रमणीयाध्याये इन्द्रादवाप्तविद्यैः कश्यपात्र्यादिभिः पुत्रशिष्यसन्ततिद्वैरातद्विद्यायाः प्रचारस्योक्त्या बोधायनाद्युक्तो मरीचिपुत्रो मूलकश्यप एतदाचार्य इत्यपि सम्भवति; कृतत्रेतान्तरे बहुरोगोत्पत्त्या लोकबाधां शमयितुं कश्यपनेषा संहिता निर्मायि, यत्संक्षेपात्मकं वृद्धजीवकतन्त्रं कलियुगप्राप्तौ विलुप्तं पश्चाद्वात्स्येन लब्ध्वा संस्कृतमिति संहिताकल्पाध्यायलेखेन, आत्रेयलेखतः काङ्कायनदिसहभाविनो मारीचिकश्यपस्योपलम्भेन च कश्यपपरम्परागतो मात्स्योक्तो द्वितीयो मारीच एतदाचार्य इत्यपि संभवतीत्येतावताऽनयोरयमेवेति निर्धारयितुं दुष्करं भवति । मात्स्याद्युक्तो द्वितीयो मारीचकश्यप एव वा भवतु, स मूलकश्यपपरम्परायां कथित इति नवाधारयितुं शक्यते, तथाऽपि अवान्तरगोत्रेऽपि मन्त्रद्रष्टृणामेव प्रवर्तकत्वाभ्युपगमेन तस्यापि प्राचीनत्वमेवायाति । संहिताकल्पाध्याये कलौ विलुप्तस्य वृद्धजीवकतन्त्रस्य वात्स्येन यक्षादवाप्य संस्कृतत्वस्योल्लेखेन ततोऽपि पूर्वतनस्य वृद्धजीवकतन्त्रस्यापि मूलभूतायाः काश्यपसंहितायास्ततोऽपि सुतरां प्राक्काल इति संहिताकारः कश्यप उपर्येवारोहति । पाणिनीयसम्प्रदाये विदादिगणप्रविष्टे कश्यपशब्दे बहुत्वे बोध्ये एव गोत्रप्रत्ययलुको विधानेन तन्नियममनुरोधिनो वंशब्राह्मणलेखस्यानुसन्धाने एकस्यापि व्यक्तिविशेषस्य कश्यपशब्देन प्राग्व्यवहारस्योपलम्भेनात्र काश्यपस्यापि कश्यपशब्देन निर्देशः पाणिनेः प्राक्तनं व्यवहारमभिव्यनक्ति ।।

अस्यां काश्यपसंहितायां धन्वन्तरेर्मतोपादानेन, तत्सम्प्रदायानुयायिनो दिवोदासस्य सुश्रुतस्य च नामानुल्लेखेन, महाभा^१रते गुरुदक्षिणाप्रदेयाश्वानां प्राप्त्यै काशीपति दिवोदासमुपेयुषे गालवाय हिमवन्मूले वायव्यदिशि मारीचिकाश्यपाश्रमस्य निर्देशनस्योपलम्भेन च धन्वन्तरिमनु तच्चचुत्सन्ततेर्दिवोदासादनतिपूर्वं किं वा तत्समकाले हिमवन्मूले कृताश्रमोऽसौ मारीचकश्यप इत्यायाति, यन्नैतत्संहितोक्त गङ्गा^२द्वारनिवासित्वमपि समन्विति ।।

अवान्तरगोत्रप्रवर्तकस्य मारीचकश्यपस्यैतत्संहिताचार्यत्वस्वीकारेऽपि चरकोपक्रमग्रन्थे मारीचेः काश्यपाच्च पृथक्कश्यपस्य प्राचीनस्योपलम्भेनास्यां संहितायामपि इन्द्रान्तेवासिनः कश्यपात् सन्तत्यादिष्वायुर्वेदविद्यानुवृत्तेरुल्लेखेन च अत्रिभृग्वादिसहचरान्मूलकश्यपादेवेयं विद्या मारीचकश्यपेऽप्यनुवृत्तेति बोद्धुं शक्यते, येन तत्परम्परागतेन मारीचेनेयं संहिता निर्मायि । अतश्च वमनविरेचनीयाध्याये (सि. स्या.) वृद्धकाश्यपमतं प्रदर्श्य 'अथ कश्यपोऽब्रवीत्' इति स्वमतप्रदर्शनं पश्चाद्भवस्य मारीचकश्यपस्यैव युज्यते, न खलु मूलकश्यपस्य । आचार्यान्तरमतनिर्देशोत्तरं सनामोल्लेखं स्वमतप्रतिपादनस्य प्राचीना शैली कौटिलियार्थशास्त्रादिष्वात्रेयसंहितायामपि दृश्यते । 'इति ह स्माह कश्यपः' इति वाक्यसम्पुटितस्याध्यायस्याभ्यन्तरेऽपि आचार्यान्तरमतनिर्देशं विनाऽपि क्वचन 'इति कश्यपः इत्याह कश्यपः (खि. स्थान. १० अ. ५८-६६ श्लो.)' इति वाक्यं

---

१. महाभारते उद्योगपर्वणि ११० अध्याये ।
२. हुताग्निहोत्रमासीनं गङ्गाद्वारे प्रजापतिम् । (ल. क. अ.)

३ का.सं.