काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 470, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ें११२ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् शरीरविचयशारीराध्यायः ? ]
है—दश प्राणायतनानि–मूर्धा जिह्वा बन्धनं कण्ठो हृदयं नाभिर्बस्तिर्गुदः शुक्रमोजो रक्तं च । तेषामाद्यानि सप्त पुनर्महामर्मसंज्ञानि । इनमें से प्रथम तीन महामर्म कहलाते हैं अर्थात् मूर्धा, हृदय और बस्ति को महामर्म कहते हैं । अष्टाङ्गसंग्रह में महामर्म ७ गिनाये हैं-१. मूर्धा २. जिह्वाबन्धन ३. कण्ठ ४. हृदय ५. नाभि ६. बस्ति ७. गुदा । इनका ऊपर प्राणायतनों में निर्देश किया गया है ॥
नाभिः प्लीहा यकृत् क्लोम हृद्वृक्कौ गुदबस्तयः ।
क्षुद्रान्त्रमथ च स्थूलमामपक्वाशयौ वपा ।
कोष्ठाङ्गानि वदन्ति ज्ञाः प्रत्यङ्गानि निबोध मे ।
कोष्ठ के अङ्ग—१. नाभि (Umblicus) २. प्लीहा (Spleen) ३. यकृत् (जिगर–Liver) ४. क्लोम ५. हृदय (Heart) ६. दोनों वृक्क (गुर्दे–Kidneys) ७. गुदा (Anus) ८. बस्ति (Bladder) ९. क्षुद्रान्त्र (Small Intestines) १०. स्थूलान्त्र (Large Intestines) (११). आमाशय (Stomach) १२. पक्वाशय १३. वपा (हृदय के चारों ओर की मेद–Fatty Tissues) चरक शा. अ. ७ में कोष्ठ के अंग १५ दिये हैं—पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि, तद्यथा—नाभिश्च हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च; बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति । इनमें एक पुरीषाधार को अधिक गिना है तथा गुदा के दो भाग उत्तरगुदा तथा अधरगुदा–करके पृथक् २ गिने हैं–इसलिये ये १५ होते हैं ॥१२॥
अक्षिणी नासिके कर्णौ स्तनावेष्ठौ कुकुन्दरौ ।
हस्तौ पादौ भ्रुवौ कूटौ बाहुजङ्घोरुपिण्डिकाः ।
सृक्किणी कर्णशष्कुल्यौ कर्णपुत्राक्षितारके ।
वृषणौ दन्तवेष्टौ च शङ्ककावुपजिह्विके ।
¹दन्तलोहाधिमूलानि द्वे द्वे सर्वाणि निर्दिशेत् ।
बस्तिर्बस्तिशिरः शेफः पृष्ठं सचिबुकोदरम् ।
ललाटमास्यं गोजिह्वा शिरो हृदयमेकशः ।
पाणिपादतलेष्वेव चत्वारि हृदयानि तु ।
शाखाहृदयसंज्ञानि पञ्चमं चेतनाश्रयम् ।
अक्षिबन्धानि चत्वारि विद्याद्विंशतिरङ्गुलीः ।
अब तू मुझसे प्रत्यङ्गों को सुन— २ आंखे+२ नासिका+२ कर्ण+२ स्तन+२ ओष्ठ+२ कुकुन्दर (जघनास्थियों के बाहर की ओर का निम्न भाग–Ischial tuberocities) +२ हाथ+२ पैर+२ भ्रू (भौहें)+२ कूट (अक्षिकूटक–जहां अक्षिगोलक रहते हैं) बाहु की पिण्डिकाएं +२ जङ्घा की पिण्डिकाएं +२ ऊरु देश की पिण्डिकाएं +२ सृक्किणी (होठों के किनारे) +२ कर्णशष्कुलियां–(बाहर से दीखने वाले कान–Pinna of ears) +२ कर्णपुत्रक (कर्णशष्कुली के सामने का उभार–Tragus) +२ अक्षितारक (आंख की पुतलियां–Pupils) +२ वृषण (अण्ड–Testicles) +२ दन्त वेष्ट (मसूड़े) +२ शङ्खदेश (Temporal regious) +२ उपजिह्विका (Tonsils) + २ स्फिक् (नितम्ब–चूतड़ Buttocks) +२ गण्ड (गाल) +२ वंक्षण (रानें–groius) +१ बस्ति (Bladder) +१ बस्तिशिर (नाभि के नीचे का प्रदेश) +१
१. 'स्फिचौ गण्डौ वंक्षणौ च' इति पाठश्चेत् साधु ।