काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 501, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ेंदुष्प्रजाताचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १४३
गर्भो म्रियतेऽन्तः कुक्षेरकाले वा स्त्रंसते शोषी वा भवति, तथाऽभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातोद्देशावलोकनैर्वाऽभीक्ष्णं मातुः प्रपत्यकाले, तथाऽतिमात्रसंक्षोभिभिर्यानैरप्रियातिमात्रश्रवणैर्वा, प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टति, विवृतशायिनी नक्तञ्चारिणी चोन्मत्तं जनयति, अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला, व्यवायशीलादुर्वपुष्यमहीकं स्त्रैणं वा, शोकनित्या भीतमपचितमल्पायुषं वा, अभिध्यात्री परोपतापिनमीर्ष्यु स्त्रैणं वा, स्तेनात्वायाबसलममतिद्रोहिणमकर्मशीलं वा, अमर्षिणी चण्डमौपधिकमसूयकं वा, स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुधमल्पाग्निं वा, मद्यनित्या पिपासालुमल्पस्मृतिमनवस्थितचित्तं वा, गोधामांसप्रिया शार्करिणमश्मरिणं शनैर्मेहिनं वा, वराहमांसप्रिया रक्ताक्षं क्रथनमनतिपरुषरोमाणं वा, मत्स्यमांसनित्या चिरनिमिषं स्तब्धाक्षं वा मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा, अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणां वा, लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा, कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा, तिक्तनित्या शोषितमबलमपचितं वा, कषायनित्या श्यावमानाहिनमुदावर्तिनं वा, यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर्निदानमुक्तं तत्तदासेवमानाऽन्तर्वली तद्विकारबहुलमपत्यं जनयति, पितृजास्तु शुक्रदोषा मातृजैरुपचारैरन्यैख्याताः, इति गर्भोपघातकरा भावा व्याख्याताः ॥
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।
इति गर्भिणीचिकित्सितम् ।।
ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था।
॥ इति गर्भिणीचिकित्सिताध्यायः ॥
दुष्प्रजाताचिकित्सिताध्यायः ।
अथातो दुष्प्रजाताचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।। २ ।।
अब हम दुष्प्रजाता की चिकित्सा का व्याख्यान करेंगे। ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था। अर्थात् इस अध्याय में प्रसव के ठीक तरह न होने के कारण जो व्याधियां प्रसूता को हो जाती हैं उनकी चिकित्सा का वर्णन किया जायेगा ।। १-२ ।।
ये स्त्रीणां दुष्प्रजातानां व्याधयः संभवन्ति हि । नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि तेषां चैव चिकित्सितम् ।। ३ ।।
दुष्प्रजाता स्त्रियों को जो रोग हो जाते हैं उनका मैं नामोल्लेख सहित वर्णन करूंगा तथा चिकित्सा कहूंगा ।। ३ ।।
याः कृच्छ्रेण प्रजायन्ते प्रसूताश्चामय^१न्ति याः । स्नेहस्वेदैस्ततस्तासां क्षिप्रं वायुः प्रशाम्यति ।। ४ ।।
यवागूं दीपनीयां तु स्मृतिमान् दातुमर्हति । यथा शेते सुखं नारी नीरुजा शयने सुखे ।। ५ ।।
जिन प्रसूता स्त्रियों को कष्टपूर्वक प्रसव होता है तथा जो रुग्ण हो जाती हैं, स्नेहन तथा स्वेदन के द्वारा शीघ्र ही उनका वायु (वायु का प्रकोप) शान्त हो जाता है। (क्योंकि प्रसव के बाद प्रायः वायु का ही प्रकोप होता है) स्मृतिमान् व्यक्ति उन्हें दीपनीय (अग्नि को प्रदीप्त करने वाली) यवागू दे सकता है। इससे वह स्त्री रोग रहित होकर सुखकारी शयन
१. रुग्णा भवन्तीत्यर्थः ।