काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 509, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ेंबालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १५१
पूतना की चिकित्सा—करञ्ज, कड़वा तथा मीठा सहिंजना, सारिवा, बांसा, सप्तपर्ण, नीम तथा भारंगी-इन ओषधियों से शरीर का परिषेचन करना चाहिये ॥
सुरासौवीरकाभ्यां च हरितालं मनःशिला ।।
कुष्ठं सर्जरसं चैव तैलमभ्यञ्जनं पचेत् ।
सुरा, कांजी, हरताल, मनःशिला, कूठ तथा राल इनसे सिद्ध किये हुए तैल का अभ्यङ्ग (मालिश) करना चाहिये ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं बृहती कण्टकारिका ।
शालपर्णी पृश्निपर्णी मधुकं मधुकस्तथा । एतं संभृत्य संभारं क्षीरे सर्पिर्विपाचयेत् ।।
छर्दिं हिक्कां च शमयेदेतत् सर्पिर्निषेवतः ।
पिप्पली, पिप्पलीमूल, बृहती, कटेरी, शालपर्णी, पृश्नपर्णी, महुआ तथा मुलहठी इन सबको दूध में डालकर इनके द्वारा घृतसिद्ध करे । इस घृत के सेवन करने से छर्दि तथा हिक्का शान्त होती है ॥
कुक्कुटस्य पुरीषं च केशांश्चर्म पुराणकम् ।।
जीर्णां च भिक्षुसङ्घाटीं सर्पनिर्मोचनं घृतम् । धूपमेतं प्रयुञ्जीत सन्ध्याकाले सुखङ्करम् ।।
कुक्कुट (मुर्गे) की पुरानी पुरीष (बीट), केश तथा चर्म, पुरानी भिक्षुसंघाटी (शाक्य तथा बौद्धभिक्षुओं का जीर्णवस्त्र), सांप की केंचुली तथा घृत सायंकाल में इनका धूप (Fumigation) देना सुखकारी है ॥
अनन्तां कुक्कुटीं बिम्बीमरिष्टामथ कर्कटीम् । सूत्रेण ग्रथिता एता धारयेत् पाणिपादयोः ।।
(इति ताडपत्रपुस्तके १०४ ¹तमं पत्रम् ।)
अनन्ता (सारिवा), कुक्कुटी (मुर्गी के अण्डे के समान कन्द वाली एक बेल), बिम्बी, अरिष्ट (नीम) तथा काक डाशृंगी-इन्हें धागे में पिरोकर हाथों तथा पैरों में धारण करे ॥
यो यश्चाभिभवेद्व्याधिस्तं च तं च निवर्तयेत् ।
तथा उस रोगी को और भी जो २ व्याधि हो जाय उसकी चिकित्सा करे । सुश्रुत उ. अ. ३२ इसकी निम्न चिकित्सा दी है—कपोतवङ्काऽरलुको वरुणः पारिभद्रकः । आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने ।। वचा वयःस्था गोलोमी हरितालं मनःशिला । कुष्ठं सर्जरसश्चैव तैलार्थं वर्ग इष्यते ।। हितं घृतं तुगाक्षीर्यां सिद्धं मधुरकेषु च । कुष्ठतालीशखदिरचन्दनस्यन्दने तथा ।। देवदारु वचा हिङ्गु कुष्ठं गिरिकदम्बकः । एला हरेणवश्चापि योज्याउद्धूपने सदा ।। गन्धनाकुलिकुम्भीके मज्जानो बदरस्य च । कर्कटास्थि घृतं चापि धूपनं सर्षपैः सह ।। काकादनीं चित्रफलां बिम्बीं गुञ्जां च धारयेत् । मत्स्यौदनं च कुर्वीत कृशरां पललं तथा ।। शरावसंपुटे कृत्वा बलिं शून्यगृहे हरेत् । उच्छिष्टेनाभिषेकेण शिशोः स्नपनमिष्यते ।। पूज्या च पूतना देवी बलिभिः सोपहारकैः । मलिनाम्बरसंवीता मलिना रूक्षमूर्धजा ।। शून्यागाराश्रिता देवी दारकं पातु पूतना । दुर्दर्शना सुदुर्गन्धा कराल मेघकालिका ।। भिन्नागाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना ।।
१. मूलताडपत्रपुस्तके अनयोः १०४, १०५ संख्यतया स्वीकृतयोः पत्रयोः प्रान्तस्य कीटदंशेन आदि मे शतस्थानीयः, द्वितीयोऽन्तिमः पञ्चाङ्को दृश्यते; लिपिरपि पूर्वापरालोचने एतद्भाग एवं संवदति, पश्चाद्भवतीप्रकरणसत्त्वेन तेन सहास्य विषयसंगमनेऽपि तत्र पत्रत्रुटेरभावेन लिपिविसंवादेन च अत्र ९२-११४ योरन्तरा त्रुटितभागे १०४/१०५ संख्यत्वेन निर्धार्य समावेशः कृतः ॥