काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 530, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ें| १७२ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | कुष्ठचिकित्सिताध्यायः ? ] |
|---|
तत ऊर्ध्वमक्रियावतां कुष्ठानि जायन्ते। तत्र, श्यावारुणशूलकण्डूचिमिचिमखरत्वपारुष्य-संस्तम्भायामैर्वातोत्तराणि विद्यात्; दाहवेदनाज्वरविभेदोषायनपाकस्त्रावकोठानिकर्णा(?) क्षिप्रोत्थानैः शीतमधुरकषाय सर्पिरनुशयैश्च पित्तोत्तराणि विद्यात्; श्वेतपाण्डुघनोत्सेधगुरुस्तैमित्यस्तम्भमहापरिग्रहाग्निसार्दैः शीतादितरानुशयैः कफोत्तराणि विद्यात्; व्याविद्धरूपबहुस्फुटितपरिस्रावकृमिदाहरुजोपेतशरीरावयवपातनमशुचिविगन्धिशोथबहुलमनेकोपद्रवं सान्निपातिकं रक्तत्वात् काकणमित्युच्यते। द्विदोषजानीतराणि; तान्यनुव्याख्यामः—वातोत्तरे कपालकुष्ठं, पित्तोत्तरे त्वौदुम्बरं, कफोत्तरे मण्डलकुष्ठं, वातपैत्तिकमृष्यजिह्वं, पित्तश्लैष्मिकं पौण्डरीकं सिध्मं च, इति समासलक्षणम्। विस्तरतस्त्वष्टादश कुष्ठानि; तान्यनुव्याख्यास्यामः—सिध्मं च विचर्चिका च पामा च दद्रुश्च किटिभं च कपालं च स्थूलारुष्कं च मण्डलकुष्ठं च विषजं चेति नव साध्यानि; पौण्डरीकं च श्वित्रं च ऋष्यजिह्वं च शतारुष्कं चौदुम्बरं च काकणं च चर्मदलं चैककुष्ठं च विपादिका चेति नवासाध्यानि। सर्वं तु कुष्ठं त्वङ्मांसरुधिरलसीकाश्रयं स्पर्शघ्नं चेति; वर्धमान च वैरूप्यकरं भवति। तत्तृ(त्र) रजोध्वस्तमलाबुवारणपुष्पीपुष्यसदृशं सिध्मं; श्यामलोहितव्रणवेदनास्त्रावपाकवती विचर्चिका; कण्डूतोदपाकस्त्रावारुष्मती पामा; रौक्ष्यकण्डूदाहस्त्राववन्ति मण्डलानि वृद्धिद्विमन्ति दद्रुः; कृष्णाश्यावारुणखरपरुषस्त्रावृद्धिमन्ति गुरूणि प्रशान्तानि च पुनः पुनरुत्पद्यन्ते किटिभानि; कृष्णखरपरुषमलिनमनेक-संस्थानमण्डलं मण्डूलमृतुसन्धिषूष्णो चातिबाधते कपालाकृति कपालं; पिच्छास्त्राववेदनादाह-कण्डूतोदज्वरवैसर्पमहाव्रणपरिग्रहं मृदुखरनिभं महारुष्कं; मण्डलैर्रन्धुजीवकुसुमोपमर्दैककण्डूवेदनास्त्राव-वद्धिर्मण्डलकुष्ठं; लूताकीटपतङ्गसर्पदशनदष्टमुपेक्षितं व्यभिचारेण खरीभवति कृच्छ्रसाध्यं विषजं; महाशयसमुत्सेधं जातं चिराद्भैदि पुण्डरीकपलाशवर्णं पौण्डरीकं; श्वेतभावाच्छिवत्रं पञ्चविधमुत्तरत्रोपदेक्ष्यामः; ऋष्यजिह्वोपमं पारुष्यवैवर्ण्यगौरवर्णविक्केदैर्ऋष्यजिह्वं; नीललोहितपीतासितैरनेकैरुद्धिः खरैः स्त्राविभिरुपद्रुतं शतारुष्कं; पक्वोदुम्बरफलसदृशमस्त्रावि जडमननेकमौदुम्बरं व्याख्यातं; काकणं हस्तिचर्मसदृशं खरं; वृद्धिमच्चर्मदलं वैसर्पोद्भवं नित्यविसर्पि स्त्राववेदनाक्रिमिमदेककुष्ठं; पाणिपादाङ्गुष्ठोष्ठजङ्घादण्डदेशेषुस्फुटित-स्त्राविवेदनावतीमविपाकिनीं विपादिकां विद्यात्। सर्वरोगाश्चैव मोहादुपेक्ष्यमाणा असाध्यतां यान्ति, असाध्यास्त्वाशु नृणां घ्नन्ति; तस्मादात्महितायाशु प्रयतेत्।
इसके बाद यज्ञ, याग, होम, बलि, अतिथि-सेवा आदि क्रियाएं न करने वाले व्यक्तियों को कुष्ठ उत्पन्न हो जाते हैं। चरक चि. अ. ७ में कुष्ठों का निदान देते हुए अन्य कारणों के साथ "विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम्' भी दिया हुआ है। वातिक कुष्ठ के लक्षण—श्याव (काला), अरुण (लाल), शूल, कण्डू (खुजली), चिमचिमाहट, खरता (खुरदरापन), पारुष्य (कठोरता), संस्तम्भ (स्तब्धता), आयाम (फैलाव) इत्यादि लक्षणों से वातिक कुष्ठ जाने। सुश्रुत नि. अ. ५ में भी कहा है—'कुष्ठेषु तु त्वक्संकोचस्वापस्वेदशोफभेदकौष्ण्यस्वरोपघाता वातेन''। चरक चि. अ. ७ में भी कहा है—रौक्ष्यं शोषस्तोदः शूलं संकोचनं तथाऽऽयासः। पारुष्यं खरभावो हर्षः श्यावारुणत्वं च ।। कुष्ठेषु वातलिङ्गं ।। पैत्तिक कुष्ठ के लक्षण—दाह, वेदना, ज्वर, विड्भेद (अतिसार), ऊषायन (जलन), पाक (पकना), स्त्राव, कोष्ठ, निकर्णा, शीघ्र उत्थान (उत्पत्ति, वृद्धि) तथा शीतल मधुर कषाय द्रव्य एवं घृत से शान्ति हो जाना—ये पैत्तिक कुष्ठ के लक्षण हैं। सुश्रुत नि. अ. ५ में भी कहा है—"पाकावदरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्वोत्पत्तयः पित्तेन''। यहां 'सत्वोत्पत्तयः' से अभिप्राय कृमियों की उत्पत्ति से है। चरक चि. अ. ७ में भी कहा है—दाहो रागः परिस्रवः पाकः। विस्रो गन्धः क्लेदस्तथाऽङ्गपतनं च पित्तकृतम् ।। श्लैष्मिक कुष्ठ के लक्षण श्वेत, पाण्डु, घन, उत्सेध (ऊंचाई), गुरु (भारीपन), स्तिमितता, स्तम्भ, महापरिग्रह (बड़े मूल वाला होना), अग्निसार्द (अग्निमांद्य), तथा शीत के विपरीत अर्थात् उष्णता से शान्ति होना ये श्लैष्मिक कुष्ठ के लक्षण हैं। सुश्रुत नि. अ. ५ में कहा है—कण्डूवर्णभेदशोफास्त्रावगौरवाणि