काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 542, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ें| १८४ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | द्विव्रणीयचिकित्सिताध्यायः ? ] |
|---|
में कहा है—बहुपिच्छो गुरुः स्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः। पाण्डुवर्णोऽल्पसंक्लेदश्चिरकारी कफव्रणः।। अष्टाङ्गसंग्रह उ. अ. २९ में कहा है—स्निग्धः स्थूलौष्ठः पाण्डुश्षण्डकण्डूर्नवनीतवसा मज्जपिष्टतिलनारिकेलाम्बुसदृशश्वेतशीतबहलपिच्छिलक्लेदः स्वापस्तम्भस्तैमित्यगौरवोपदेहयुक्तः सिरास्नायुजालावततो मन्दवेदनः कठिनश्च कफात्। सुश्रुत चि. अ. १ में कहा है—प्रततचण्डकण्डूबहुलः स्थूलौष्ठः स्तब्धसिरास्नायुजालावततः कठिनः पाण्ड्ववभासो मन्दवेदनः शुक्लशीतसान्द्रपिच्छिलास्त्रावी गुरुश्चेति कफात्। इन सब (वात, पित्त तथा कफ) के सम्मिलितरूप होने पर व्रण को सान्निपातिक तथा दो दोषों के लक्षणों से संसृष्ट (द्विदोषज) जाने। सुश्रुत चि. अ. १ में इनके अतिरिक्त रक्तज व्रण भी दिया है जिसके लक्षण निम्न होते हैं—प्रवालदलनिश्चयप्रकाशः कृष्णस्फोटपिडकाजालोपचितस्तुरङ्गस्थानगन्धिःसंवेदनो धूमायनशीलो रक्तस्त्रावी पित्तलिङ्गैश्चेति रक्तात् ।।८।।
इत्यत्र श्लोकः—
सर्वव्रणानां प्रकृतिर्नििरुक्ता दोषदर्शनात्। न हि दोषाननाश्रित्य व्रणः कश्चिच्छरीरिणः ।।९।।
दोषों के अनुसार सब व्रणों की प्रकृति कही गई है। क्योंकि प्राणियों का कोई भी व्रण दोषों का आश्रय किये बिना नहीं होता ॥९॥
तेषामुपक्रमं धात्रीबालनिग्रहौ, संशमनं, बन्धनम्, उत्क्लिन्नप्रक्षालनं, कल्कप्रणिधानं, शोधनं, रोपणं, सवर्णीकरणम्; इत्येतैः स्नेहपानसंभोजनोपनाहस्वेदोष्णपरिषेकमधुराम्ललवणैर्वातव्रणं, शीतोदकदुग्धपरिषेकशीतप्रलेपनमधुरकषायतिक्तकल्कघृतपानमुद्गशालिजाङ्गलोपचारैरूष्णाम्लकटुलवणबन्धनसंपूरणवर्जनैश्च पैत्तिकव्रणम्, उष्णतीक्ष्णतिक्तकटुकषायक्षारसंशोधनोपनाहस्वेदनोष्णवारिपरिषेकलङ्घनबन्धनस्त्रावणैः कफव्रणं शमयेत्। अतो युक्त्येतरान्। स्त्रावणपाटनदहनसीवनैषणसाहसादीन्यतिबालेषु न कुर्यादिति ।।१०।।
**व्रणों के उपक्रम—**धात्री तथा बालक की चिकित्सा, संशमन, बन्धन, उत्क्लिन्न मांस का प्रक्षालन, कल्कप्रणिधान (औषधि का कल्क–Paste बनाकर बांधना), शोधन, रोपण, सवर्णीकरण (त्वचा के समान वर्ण करना) इत्यादि व्रणों के उपक्रम होते हैं। सुश्रुत चि. अ. १ में व्रणों के ६० उपक्रम दिये हैं—तस्य व्रणस्य षष्टिरुपक्रमा भवन्ति। तद्यथा—अपतर्पणमालेपः परिषेकोऽभ्यङ्गः स्वेदो विम्लापनमुपनाहः पाचनंविस्त्रावणं स्नेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारणं लेखनमेषणमाहरणं व्यधनं विस्त्रावणं सीवनं सन्धानं पीडनं शोणितास्थापनं निर्वापणमुत्कारिका कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनं व्रणधूपनमुत्सादनमवसादनं मृदुकर्म दारुणकर्म क्षारकर्माग्निकर्म कृष्णकर्म पाण्डुकर्म प्रतिसारणं रोमसञ्जननं लोमापहरणं बस्तिकर्मोत्तरबस्तिकर्म बन्धः पत्रदानं कृमिघ्नं बृंहणं विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यकवलधारणं धूमो मधु सर्पिर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानमिति। चरक चि. अ. २५ में व्रणों के ३६ उपक्रम दिये हैं—यथाक्रममतश्चोर्ध्वं शृणु सर्वानुपक्रमान्। शोफघ्नं षड्विधं चैव शस्त्रकर्मावपीडनम्।। निर्वापणं ससन्धानं स्वेदः शमनमेषणम्। शोधनारोपणीयौ च कषायौ सप्रलेपनौ।। द्वे तैले तद्गुणे पत्रच्छादनं द्वे च बन्धने। भोज्यमुत्सादनं दाहो द्विविधः सावसादनः।। काठिन्यमार्दवकरे धूपने लेपने शुभे। व्रणावचूर्णनं वर्ण्यं लेपनं लोमरोहणम्॥ इति षट्त्रिंशदुद्दिष्टा व्रणानां समुपक्रमाः।। **वातव्रण की चिकित्सा—**इनमें से वातव्रण की स्नेहपान, स्निग्धभोजन, स्निग्ध उपनाह (पुलटिस), स्निग्धस्वेद, उष्णपरिषेक तथा मधुर, अम्ल एवं लवणद्रव्यों से चिकित्सा करे। चरक चि. अ. २५ में कहा है—पूर्वे कषायैः सर्पिर्भिर्जयेद्रा मारुतोत्तरान्। तथा—संपूरणैः स्नेहपानैः स्निग्धैः स्वेदोपनाहनैः। प्रदेहः परिषेकैश्च वातव्रणमुपाचरेत्॥ **पैत्तिक व्रण की चिकित्सा—**शीतलजल, दूध का परिषेक, शीतललेप तथा मधुर कषाय एवं तिक्त द्रव्यों द्वारा प्रस्तुत कल्क, घृतपान, मूंग, शालि चावल, जांगल पशुपक्षियों के मांस रस से तथा उष्ण अम्ल कटु लवण, बन्धन, संपूरण (बृंहण) आदि के त्याग के द्वारा पैत्तिक व्रण की चिकित्सा करें। चरक चि. अ. २५ में कहा है—शीतलैर्मधुरैस्तिक्तैः प्रदेहपरिषेचनैः। सर्पिष्पानैर्विरेकैश्च पैत्तिकं शमयेद् व्रणम्॥ **कफव्रण की चिकित्सा—**उष्ण, तीक्ष्ण, तिक्त, कटु, कषाय, क्षार, संशोधन, उपनाह, स्वेदन,