काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 561, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ें| मदात्ययचिकित्सिताध्यायः ? ] | चिकित्सास्थानम् | २०३ |
|---|
undergoes combustion in the body, therefore, furnishes some energy to the organism and the chief claim of alcohal as a food is due to the fact that it will help to support life if given along with other food.
स्तन्यक्षये च धात्रीणामुत्पन्ने चाप्य ....... । .......... वातशूलेषु शीतके विषमज्वरे ॥८८॥ नारीणां सुकुमारीणां रोगेषु विविधेषु च । सूतानां दुष्प्रजातानां योनिभ्रंशेऽतिमैथुने ॥८९॥ दन्तजन्मनि बालानां पीडितानां पिपासया । तालुकण्ठौष्ठशोषे च रोदितेऽतिप्रजागरे ॥९०॥ वातश्लेष्मात्मके व्याधौ मद्यमाहुर्यथाऽमृतम् ।
मद्य का सेवन कहां २ करना चाहिये—धात्री के दूध का क्षय हो जाने पर, वातिक शूल में, शीतज्वर तथा विषमज्वर में, नारियों एवं सुकुमारियों के अनेक प्रकार के रोगों में, सूतिका एवं दुष्प्रजाता (जिन्हें प्रसव ठीक तरह से न हुआ हो) स्त्रियों के योनिभ्रंश (Prolapse of vagina or uterus) तथा अत्यधिक मैथुन में, बालकों के दन्तोत्पत्ति के समय, उनके पिपासा (प्यास) से पीड़ित होने पर, तालु, कण्ठ एवं ओष्ठ के शोष (सूख जाने) में, रोने के बाद, अत्यन्त जागरण करने के बाद तथा वातश्लैष्मिक व्याधि में मद्य को अमृत के समान कहा है। चरक चि. अ. २४ में कहा है—सुश्रुत उ. अ. ४७ में भी कहा है—स्निग्धैस्तदन्नैर्मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम्। भवेदायुः प्रकर्षाय बलायोपचयाय च॥
तदेवातिप्रसङ्गेन पीयमानं पुनः पुनः ॥९१॥ सर्वव्याधिमुखं प्रोक्तं विषवत् कारयत्यपि । मदात्ययं वातकरं कृच्छ्रसाध्यं करोति वा ॥९२॥
वही मद्य जब मात्रा से अधिक तथा पुनः २ पीई जाती है तब उसे सब रोगों का मुख (कारण) कहा गया है तथा विष की तरह यह वायु को बढ़ाने वाले तथा कृच्छ्रसाध्य मदात्यय रोग को उत्पन्न कर देता है। चरक चि. अ. २४ में कहा है—अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम् ॥९१-९२॥
तरुणं वाऽप्यजीर्णे वा यो मद्यमतिसेवते । लघुसत्त्वो निराहरो रसस्तस्य विदुष्यति ॥९३॥ अनिलं रूक्षतीक्ष्णत्वात् पित्तमौष्ण्याद्विपाकतः । युगपत् कुपितौ दोषौ प्राप्तावामाशयं ततः ॥९४॥ विष्टभ्यश्लेष्मणा(ऽ)त्यक्तौ विप्लवेते महासिराः । ततो हृदयमूलासु विप्लुतासु सिरासु च ॥९५॥ शरीरं क्लिश्यतेऽत्यर्थं तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ।
मदात्यय रोग की सम्प्राप्ति—जो लघु सत्त्व (साधारण मन वाला) तथा निराहार व्यक्ति नवीन मद्य का सेवन करता है अथवा अजीर्ण में मद्य का अतिमात्रा में सेवन करता है, उसका रस दूषित हो जाता है। इस रस के रूक्ष एवं तीक्ष्ण होने से वायु तथा उष्ण विपाक होने से पित्तदोष युगपत् प्रकुपित होकर आमाशय में पहुँचते हैं। उसके बाद दूषित हुई श्लेष्मा के कारण वे दोष महासिराओं में तथा वहां से विप्लुत हुई हृदय मूल वाली सिराओं में पहुँचते हैं। इससे शरीर को अत्यन्त क्लेश होता है। उसके मैं लक्षण कहूँगा॥
मुह्यते घृष्यते रौति दह्यते ज्वर्यते भृशम् ॥९६॥ हृद्द्रवो वेपथुर्हर्षः पार्श्वशूलं शिरोरुजा । अरुचिः स्वेदविष्टम्भो विह्वलत्यतिसार्यते ॥९७॥ शुष्यते ......... याति विलपत्यपि । एवं मदात्ययं विद्यात्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥९८॥
मदात्यय के लक्षण—मदात्यय में मनुष्य मूढ़ हो जाता है, उसका घर्षण किया जाता है, वह शब्द करता है, उसे दाह एवं ज्वर हो जाता है। उसे हृद्द्रव (Palpitation of the heart), वेपथु (कंपकपी), हर्ष, पार्श्वशूल, शिरो रोग,