भारतकोश
काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

पृष्ठ 593, कुल 942 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 593

वमनविरेचनीया सिद्धिः ३ ] सिद्धिस्थानम् २३५

विद्यात्, आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावो, हृदयोपसरणामङ्गग्रहो जीवादान विभ्रंशः स्तम्भः क्लम उपद्रवा इति' चरक सि. अ. ६ में भी कहा है।

वमनं च विरेकाय, विरेको वमनाय। यदा भवति तं प्राहुरतियोगविपर्ययम्।।

जब वमन कराते हुए विरेचन हो जाय तथा विरेचन कराते हुए वमन हो जाय तब उसे अतियोग के कारण जानना चाहिये। चरक सि. अ. ६ में कहा है-श्लेष्मोत्क्लिष्टेन दुर्गन्धमहृद्यमति वा। बहु विरेचनमजीर्णे च पीतमूर्ध्वं प्रवर्तते।। क्षुधार्तमृदुकोष्ठाभ्यां स्वल्पोत्क्लिष्टकफेन वा। तीक्ष्णं पीतं स्थितं क्षुब्धं वमनं स्याद्विरेचनम्।। अर्थात् अतियोग में विरेचन वमन के रूप में तथा वमन विरेचन के रूप में निकल आती है॥

क्रूरकोष्ठोऽनुपस्निग्धोऽल्पेनौषधेन मृदुना ............. (प्रति)श्यायानाहकफप्रसेकाः। सशलेष्मणि ज्वरेऽतीसारे चौषधं कुर्वतो विबन्ध उत्यद्यते मृद्वल्पौषधेन वा। अतिविस्रंसनाद्गुदभ्रंशानिलप्रकोपसंज्ञानाश ........................... (परि)कर्तिकाः। स्नेहस्वेदहीनस्याजीर्णे पिबतश्चौषधं प्रवाहिका-शूलच्छर्दिहिक्काध्मानश्वासकासारोचकहल्लासग्रहाः। अतिस्निग्धस्य शूलतन्द्रीनिद्रागुदस्रावशिरो- ....................................

(इति ताडपत्रपुस्तके १४७ तमं पत्रम्।)

दाहौष्ठसंवेष्टाग्निसादयक्षमाणः। वेगविधारणाद्दोषत्रयप्रकोपाच्चाल्यजीवादानोन्माद्भ्रमाः। स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुकोष्ठमपि बहुनौषधेन य उपक्रमते तस्यौषधं जीवादानाय (संपद्यते) .......... गुणमवाप्नोत्यनिलं चास्य प्रकोपयति; स प्रकुपितः प्रलापोन्मादहिक्काश्वासकासतालुशोषतृष्णाशूलबाधैर्यवाग्ग्रहबीजोप-घाततिमिरपुष्पोपघाताय (संपद्यते) ................ मतिलवणमतिकषायमतिप्रतान्तकालमनुदीरितमवशेषितमौषधं वमनीयमुपकल्पितमस्य विरेचनाय संपद्यते। अजीर्णे सशलेष्मणि वाऽतिद्रवमतिशीत ............. यतो वा विरेचनं वमनाय संपद्यते; तमौषधविपर्ययमाचक्षतेऽतियोगं च। स्नेहनिरूहयोश्चोर्ध्वभावं च दोषाणां मन्दप्रवृत्तिर्दुर्योंगोऽप्रवृत्तिरयोगः। तयो...........शोध(न)मिष्यते निरूहो वा। त(द)स्य परिकर्त्तिकाध्मानपरिस्रावाटोपशूलनिद्रातिविषादरोगोपशमाय भवति। त्रिफलाचित्रकोरुपूगदन्तीशामासिद्धं चैनं घृतं पाययेत् प्रयोगेण; (अथवा$^१$ जीवनी यौषधसिद्धं सर्पि स्तैलं पयो वा बस्तिना दद्याद् विबन्धोटोपशूलपरिस्रावप्रवाहिका मारुतोपशान्तये) .......... त्रिफलाकाश्मर्यमृद्वीकागन्धत्वङ्मूलशृतं वा पयो विबन्धपरिस्रावयोब॑स्तौ प्रशस्यते। गन्धर्वतैलं चास्यानुवासने प्रशस्यते सर्वानिलामयोपशमनं सिद्धं वा गन्धर्वकषायेण हिङ्गुदारु ........... दारुबिल्वरालाटुपथ्यापूतिककल्केनाम्लकाञ्जिकयोपसिद्धेन पूर्ववदेवानुवासनं सर्वोपद्रवशमनमाहरेद्द्रव्यर्वतैमित्युच्यतेऽनुवासनीयमिति ।।

जिसका कोष्ठ क्रूर है तथा जिसे अच्छी प्रकार स्नेहन नहीं किया गया है ऐसे व्यक्ति को अल्प तथा मृदु औषध से भी ........ प्रतिश्याय, आनाह तथा कफ प्रसेक हो जाते हैं। श्लेष्मा के प्रकोप, ज्वर तथा अतिसार में औषध का प्रयोग करने पर अल्प एवं मृदु औषध से भी विबन्ध हो जाता है। अतिविरेचन से गुदभ्रंश (Prolapse of Rectum) वात, प्रकोप, संज्ञानाश, ....... तथा परिकर्तिका रोग हो जाते हैं। स्नेहन तथा स्वेदन से रहित व्यक्ति को तथा अजीर्ण (भोजन के न पचने पर) में औषध का सेवन करने से प्रवाहिका, शूल, छर्दि, हिक्का, आध्मान, श्वास, कास, अरुचि, हल्लास (जी मचलाना) तथा हृद्ग्रह रोग हो जाते हैं। अत्यन्त स्नेहन करने से शूल, तन्द्रा, निद्रा, गुदस्राव, शिरो......


१. अथैत्यादिर्मारुतोपशान्तये इत्यन्तो भागो मूषकदंशसुप्तोऽपि आदर्शताडपत्रपुस्तके प्रान्तभागे कुतश्चिदानीय पूरितो दृश्यते।

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित) · पृष्ठ 593, कुल 942 में से · BharatKosha