भारतकोश
काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

पृष्ठ 596, कुल 942 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 596

२३८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् नस्तः कर्मीया सिद्धिः ४ ]

स्वभ्यक्तगात्रस्य तु वातशूले स्वेदं यथायोग्यमुशन्ति वैद्याः । पेयां पिबेद्दीपन ............................................ ।।

वातिक शूल में शरीर अच्छी प्रकार मालिश कर के रोगी को वैद्य स्वेदन कराये तथा दीपन अग्नि को प्रदीप्त करने वाली) पेया का सेवन करना चाहिये ....... ।।

(इ)ति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।

(इति सिद्धिस्थाने) वमनविरेचनीयासिद्धि(र्नाम तृतीयोऽध्यायः ।।३।।)

ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।

(इति सिद्धिस्थाने) वमनविरेचनीयासिद्धि(र्नाम तृतीयोऽध्यायः ।।३।।)


नस्तःकर्मीयासिद्धिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः ।

अथातो नस्तःकर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः ।।१।। इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।२।।

अब हम नस्तःकर्मीय सिद्धि का व्याख्या करेंगे । ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था । अर्थात् इस अध्याय में नस्य या शिरोविरेचन का वर्णन किया जायगा । शिरोगत रोगों को नष्ट करने के लिये शिरोविरेचन दिया जाता है । नासिका शिर का द्वार है अतः शिरोगत रोगों के लिये नासिका के मार्ग से ही ओषधि दी जाती है । चरक सि. अ. ९ में कहा है–नस्तः कर्म च कुर्वीत शिरोरोगेषु शास्त्रवित् । द्वारं हि शिरसो नासा तेन तद्व्याप्य हन्ति तान् ।।१-२।।

शोधनं पूरणं चैव द्विविधं नस्यमुच्यते ।।

नस्य दो प्रकार का होता है–१. शोधन २. पूरण (बृंहण) । चरक में नस्य के पूर्व–१. नावन २. अवपीड ३. ध्मापन (प्रधमन) ४ धूम ५ प्रतिमर्ष आदि ५ भेद देकर पुनः कर्मभेद से उसके १ रेचन २ तर्पण ३ शमन तीन भेद दिये गये हैं । चरक सि. अ. ९ में कहा है–'एवं तद्रेचनं कर्म तर्पणं शमनं त्रिधा' । चरकोक्त तर्पण तथा अष्टाङ्गसंग्रह (सू. अ. २९) में दिया हुआ वृंहण नस्य इस ग्रन्थ में आये हुए पूरण नस्य को कट करते हैं ।।

कफानिलाधिकत्वे ष .................... कवृतश्रीकापिप्पलीक्ष्वाकुक्षकप्रवरकशिश्रबीजशिरीषबीजापा- मार्गबीजनक्तमालबीजलसुनबीजमयूरकसैन्धवसौवर्चलवराङ्गत्वग्ज्योतिष्मतीविश्वभेषजाद्यन्यतमं द्वे त्रीणि ................ (धौ)तायां दृषदि बीजपूरकस्वरसमूर्च्छितमार्द्रकस्वरसमूर्च्छितं वा तयोर्वाऽन्यतमं क्षौद्र- मृद्वीकासंयुक्तमाङ्गुके समवाप्येषदुष्णं कृत्वाऽऽतुराय प्राक्शिरसे शयानायोन्न (तनासाग्राय) ................ गलधमनीमुखललाटनासिकाशिरःश्मश्रुमुखमन्यादेशानर्हतः स्वेदयित्वा भिषग्भिषगनुमतो वा वामेनाङ्गुष्ठेनावनम्य नासिकाग्रं शिरस्तो भवेद् दक्षिणे ............... त्वन्यत्राल्यशोऽल्पशो दत्त्वा श्लेष्माणमाकर्षयेदभीक्ष्णं च हृदयादीनङ्गावयवान् स्वेदयेत् परिमृद्दीयादनु त्वल्पकफप्रसेचनात् । त्रिचतुष्पञ्च कृत्वेति वा ................ तः शुष्क चूर्णानि प्रधमनानि जिघ्रतो वस्त्रपुटिकाबद्धानि भवन्ति । क्षौद्रयुतानि त्ववपीडः स्यात् । मुखनासिकयोरलं कफं विघातयतीति परिषत् ।।