भारतकोश
काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

पृष्ठ 637, कुल 942 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 637

षट्कल्पः ? ] कल्पस्थानम् २७९

शर्करांऽशुमती मेदा विडङ्गं नीलमुत्पलम् । श्वदंष्ट्रा सैन्धवं रास्ना भवेदपि निदिग्धिका ॥३४॥ समभागैः पचेदेतैस्तैलं वा यदि वा घृतम् । चतुर्गुणेन पयसा सम्यक्सिद्धं निधापयेत् ॥३५॥

जीवक, ऋषभक, द्राक्षा, मुलहठी, पिप्पली, बला, पुण्डरीक (कमल), बृहती (बर्हण्टा), मंजीठ, दालचीनी, पुनर्नवा, शर्करा, अंशुमती (शालपर्णी), मेदा, विडङ्ग, नीलकमल, गोखरू, सेंधानमक, रास्ना, निदिग्धिका (कटेरी) इनके समभाग लेकर चतुर्गुण दुग्ध से घी या तैल को अच्छी प्रकार सिद्ध करके रखें ॥३३-२५॥

नस्यमेतत् प्रयुञ्जीत यथा सिद्धौ निदर्शनम् । अक्षिरोगैश्चिरोत्पन्नैर्नस्येनानेन मुच्यते ॥३६॥

इस घृत या तैल का नस्य के रूप में प्रयोग करे। इस नस्य के प्रयोग से अत्यन्त प्राचीन अक्षिरोग भी अच्छे हो जाते हैं ॥३६॥

तिमिर पटलं काचं पिल्लमन्ध्याकुलाक्षिताम् । दूषिकां स्रावरागौ च शोथं शूलं च नाशयेत् ॥३७॥ खालित्यं पलितेन्द्राख्यौ शिरोरोगमथार्दितम् । दन्तचालं हनुव्याधि पूतित्वं स्रोतसामपि ॥३८॥ प्रजागरं प्रलापं च वाग्ध्वंसं मूकतां जडम् । बाधिर्यं हनुसंदंशं स्मृतिलोपं च नाशयेत् ॥३९॥ इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति स्मृतिर्मेधा वपुर्बलम् । स्नेहेनानेन वर्धन्ते मङ्गल्यं पाञ्चभौतिकम् ॥४०॥ इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।

इति कल्पस्थाने षट्कल्पः ॥


इसके प्रयोग से तिमिर रोग (लिङ्ग नाश नामकनेत्र रोगनजला), पटल, काच, पिल्ल (क्लिन्न नेत्ररोग), अन्धेपन से युक्त दृष्टि, दूषिका, स्राव, राग, शोथ, शूल इत्यादि अक्षिरोग, खालित्य (गंजापन-Baldness), पलित (बालों का सफेद होना), इन्द्रलुप्त (बालों का झड़ना), शिरोरोग, अर्दित (Facial parelysis), दांतों का हिलना, हनु के रोग, स्रोतों का दुर्गन्धित होना, जागरण (निद्रानाश), प्रलाप, वाग्ध्वंस (वाक्शक्ति-वाणी का नाश), गूंगापन (Dumbness), जड़ता, बहरापन, हनुसन्दंश तथा स्मृतिनाश इत्यादि रोग नष्ट होते हैं। इस स्नेह के प्रयोग से इन्द्रियां प्रसन्न (निर्मल) होती हैं, स्मृति, मेधा, शरीर एवं बल की वृद्धि होती है तथा यह पाञ्चभौतिक स्नेह मङ्गलकारक है।

वक्तव्य—तिमिर का लक्षण—तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थपटलं गतः । रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् ॥ अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे । चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतम् ॥ निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति । शिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते ॥ अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः । प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति ॥ भूतन्तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते । दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते ॥ दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति । द्विवैकदृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिथे ॥ दृष्टेरभन्तरगते ह्रस्ववृद्धविपर्ययम् । नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थितम् ॥ पार्श्वे पश्येत्र पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः ॥ पटल रोग का लक्षण—अधस्तादुपरिष्टाद्वा पटलं यस्य जायते । रुणद्धि नयने सद्यः ॥ काचरोग का लक्षण—तृतीय पटलगत नेत्र रोग (Affection of optic Nerue) को काच रोग कहते हैं। वाग्भट उत्तर. अ. १२ में इसके निम्न लक्षण दिये हैं—प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते । तेनोर्ध्वमीक्षते नाधस्तनुचैलावतोपमम् ॥ यथावर्णं च रज्येत दृष्टिर्र्हीयेत च क्रमात् । इसी के चतुर्थपटल में पहुंचने पर लिङ्गनाश अथवा पूर्वोक्त तिमिररोग कहलाता है ॥३७-४०॥


CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA