काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ५५

अस्य पादचतुष्कस्य मन्यन्ते श्रेष्ठमातुरम् । तदर्थं गुणवन्तो हि त्रयः पादा इहेप्सिताः । नेति प्रजापतिः प्राह भिषङ्-मूलं चिकित्सितम् ।। (पृ. ३८-३९)

इति केवलं चतुष्पादकीर्तनं, तदपि संक्षिप्तलेखेन, चरकसंहितायां खुड्डकचतुष्पादाध्याये तेषां चतुष्पादानां चातुर्गुण्येन षोडशकलतयोपबृंहणम्, उत्तरत्र महाचतुष्पादाध्यायेऽपि तस्यैव विशेषविवरणं वर्ण्यमानमपि कश्यपात्रेययोः पौर्वापर्यमवगमयन् कश्यपसमयादात्रेयसमये उत्तरभाविनि क्रमप्राप्तं विचारविकासमवबोधयति ।।

एवं रोगनिर्देशे काश्यपीये संक्षिप्तक्रियया रोगविभागस्तदनुबद्ध विषयाश्चैकेनैव सप्तविंशतितमाध्यायेन निर्दिष्टाः सन्ति, आत्रेयीये तु तद्विषये चत्वारोऽध्यायाः, तत्र महारोगाध्याये एकस्मिन्नेव काश्यपीयोक्तविषयसंवादिनो विषयाः सन्ति, तत्पूर्वतने कियन्तःशिरसीयादिकेऽध्यायत्रये विशेषान्तरनिर्देशो विकासदृशमुन्मीलयति । एवमनुसन्धाने बहुशो निदर्शनानि दृश्येरन् ।।

न केवलं कश्यपात्रेययोः पौर्वापर्यमात्रमपि तु चरकसंहितायां पूर्वोपदर्शिते गर्भावक्रान्तिविषयकनानागतोपवर्णने “विप्रतिपत्तिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकारिणामृषीणां सन्ति” इति कुमारशिरोभरद्वाजकाङ्कायनभद्रकाप्यभद्रशौनकवडिशवैदेहजनक-धन्वन्तर्याचार्यैः सह मारीचकश्यपस्यापि सूत्रकारिणामृषीणामितिपदेन सूत्रकर्तृत्वं मुखेन निर्दिश्य सनामग्राहं मतोल्लेखेन एषां महर्षीणां ग्रन्था अपि आत्रेयपुनर्वसुना दृष्टा अवगताश्चेति स्पष्टं लाभेन आत्रेयपुनर्वसोग्रन्थनिर्माणात् पूर्वमेव मारीचकश्यपीयो ग्रन्थः प्रसिद्ध आसीदित्यपि विशदीभवति ।।

चरकसंहितायां महाचतुष्पादाध्याये “प्रतिकु¹र्वन् सिध्यति प्रतिकुर्वन्म्रियते अप्रतिकुर्वन् सिध्यति अप्रतिकुर्वन्म्रियते तस्माद्भेषजमभेषजेनाविशिष्टम्” इति मैत्रेयमतमनुकूलं निर्दिश्य तत्खण्डनपरतया “मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः” इत्यात्रेयसिद्धान्तोल्लेखेन भेडसंहितायां चतुष्पादाध्याये अप्रतिकुर्वतोऽपिसिद्धिं वदतो मतं खण्डयत आत्रेयस्य सशब्दसंवादं सनामग्राहं सिद्धान्तस्य प्रदर्शनेन चरकसंहितायां भरद्वाजालब्धं चिकित्साविज्ञानं प्रगुणीकृत्यात्रेयपुनर्वसुनोपदिष्टैर्भेडाग्निवेशादिभिः षड्भिः पृथक्तन्त्रप्रणयनोल्लेखेन तं संवादयता भेडसंहितायां प्रत्यध्यायमित्याह भगवान्नात्रेय इत्यात्रेयस्योपदेष्टतया निर्देशेन शरीरनिर्वृत्तिविषये पूर्वाचार्यमतोल्लेखे कश्यपस्यापि नामोल्लेखेन चात्रेयस्येव कश्यपस्यापि भेदात् प्राक्तनत्वमित्यपि निर्विवादमेव ।।

भेडसंहितायामात्रेयकश्यपयोः कश्यपसंहितायां भेडात्रेयपुनर्वस्वोश्चरकसंहितारूपायामात्रेयसंहितायां मारीचिकश्यपस्येति परस्परं नामोल्लेखेन, चरकसंहितायामात्रेयेण वार्योविदमारीचिकश्यपयोः पक्षप्रतिपक्षसंवादस्य कश्यपसंहितायां वार्योविदाय कश्यपेनोपदेशनस्योल्लेखेन च समसामयिकानामपि नानाचार्याणां प्रसिद्धतराणां मिथो मतोपादानस्य नामनिर्देशस्य भावितया च भेदाल्लेशतः पूर्वभाविनोः परस्परं सनामग्राहं मतमुल्लिखतोरात्रेयमारीचकश्यपयोर्वयस्तारतम्येन समसमयकत्वमपि युक्तिसहं भवति ।।

अथवा अस्यां काश्यपसंहितायां स्वोपजीवकयोर्वृद्धजीवकवात्स्ययोर्मतोल्लेखस्य कश्यपेन विधातुमयोग्यतया वृद्धजीवकवात्स्ययोर्नाममतोल्लेखः पश्चात्संस्करण प्रतिसंस्करणावसर एव प्रविष्टोऽवश्यमेव वक्तव्यः । एवमेव भेडादीनी पश्चाद्भावानां नाममतोल्लेखः संस्करणे पश्चात्प्रविष्टोऽपि सम्भवति ।।

---

१. सिध्यति प्रतिकुर्वाण इत्यात्रेयस्य शासनम्। अपि चाप्रतिकुर्वाण इत्याख्यद्व्रद्धशौनकः । नत्वेतां बुद्धिमत्रेयः शौनकस्यानुमन्यते । प्रतिकुर्वति सिद्धिर्हि वर्णोत्साहसमन्विता ।। (भेडसंहितायाम्, पृ. १५) अत्र भेडेन शौनकनाम्ना गृहीतस्य प्रतिमतस्य चरके मैत्रेयनाम्ना निर्देशो दृश्यते । गृहीतमतस्य संवादोपलम्भेन मुद्रितचरकपाठे समयवशेन् नामविपर्यासः, अथवा शौनक इति कुलनाम्ना मैत्रेय इति मातृनाम्ना एक एवाचार्यो निर्दिष्टोऽपि सम्भवति ।।

५ का.सं.