काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

५६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

एवञ्च सति कौटिलीय्यादिप्राचीनग्रन्थेषु मानवबृहस्पतित्वात्व्याधिप्रभृतीनामेवं यास्कादिगृहीतानां पूर्वाचार्याणां पक्षप्रतिपक्षभावेनोल्लेखेऽपि नैषामेतावत्तैव समकालकत्वं कल्पयितुं शक्यते। अतीताचार्यविषयानपि पुरःस्थपुस्तकादिगतान् बुद्ध्वावाकल्य्य परस्परं विमर्शरूपेण लेखनस्यापि प्राचीना शैली। तेनेतराचार्याणामेकतो नाममतोल्लेखमात्रं न समसमयकत्वं साधयति। यत्र तु द्वयोराचार्ययोर्ग्रन्थेषु मिथो नामोल्लेखो मतिनिर्देशो वा पश्चात्तनस्य पूर्वेण निर्देशात्सम्भवेन तथाभावे जीवकवात्स्यादिसदृशप्रतिसंस्कर्तृसत्त्वस्थले पूर्वोत्तरयोराचार्ययोर्मिथो ग्रन्थेषु नाममतनिर्देशं विधाय पश्चात्तनैः संस्करणमपि संभवति। किंवा तयोराचार्ययोः समसमयकतया स्वयमेव मिथो नामादिनिर्देशनमपि युज्यते, इतीदृशेषु पश्चात्प्रतिसंस्कृतेषु ग्रन्थेषु मिथो नामग्रहणादिना पौर्वापर्यं समसमयकत्वं वेति सूक्ष्मया दृशा साधनान्तरैर्विधेचनीयं भवति॥

तिब्बतीयापकथायां तक्षशिलास्थितादात्रेयाज्जीवकस्याध्ययनोल्लेखोपलम्भेन बुद्धकालीनजीवकस्य गुरुरात्रेय एव पुनर्वसुरात्रेय इति मत्वा चरकसंहितामूलाचार्यस्य पुनर्वसोरात्रेयस्य स एव बुद्धकालीनः समय इति बहुभिर्विवेचकैर्विपश्चिद्भिः सन्धार्यते। परं जीवकस्य विषये तिब्बतदेशीया इव सिंहलदेशीया ब्रह्मदेशीया अपि उपकथा दृश्यन्ते। मिथः कथांशेष्वनैकात्म्यमासु दृश्यते। जीवकस्याध्ययनोपवर्णने महावग्गलेखतस्तक्षशिलायां कस्माच्चिद्देव दिशाप्रमुखादाचार्याज्जीवकस्याध्ययनमायाति, न तु तद्गुरोरात्रेयत्वं ततः परिच्छेत्तुं शक्यते। चुल्लकसेट्ठिजातकेऽपि तक्षशिलायां पञ्चशतमाणवकाचार्यस्य दिक्प्रमुखस्य बोधिसत्त्वस्य निर्देशः, तत्कथायां पापकस्य जीवकस्य च नामनिर्देशोऽप्यस्ति। सिंहलोप$^१$कथां तु शक्रेण विशेषमहिमानं प्रापितात् कपलक्ष्य (कपिलाक्ष?) गुरोर्जीवकस्याध्ययनमुल्लिख्यते। ब्रह्मदेशीयोप$^२$कथायां तु न तक्षशिलायाम्, अपि तु वाराणस्यां गत्वा जीवकस्याध्ययनं निर्दिश्यते। इत्येवमुपकथानां मिथो विरोधेन कस्या उपकथायाः प्रमाणविधयाऽङ्गीकरणं विधीयेत। विरोध्युपकथान्तरैः सह विवदमानायास्तिब्बतीयकथायाःकेवलमुक्तिमुपादाय आत्रेयस्यावांगवतारणमर्वाग्भाव-साधनबद्धपरिकरेभ्य एव रोचताम्। ईदृशदुर्बलप्रमाणमुपादाय चरकसंहितामूलाचार्यस्यात्रेयपुनर्वसोः समयनिर्धारणं दुःसाहसंमन्ये। आत्रेयस्य जीवकगुरुत्वे जीवकेन स्वीयतन्त्रे आत्रेयस्य गुरुभावेन निर्देशनं किमिति न विधीयेत।

क्याङ्गुर-विनयस्य तृतीयभागे ६१ अध्याये (९२-१०८ पत्रेषु) जीवककुमार-(छ्वे गे सान नु) नाम्नो भिषग्राजस्यैवमाख्यानं दृश्यते– “जीवको राजानं प्रार्थ्य जीविकार्थं भेषज्यविद्यां पठित्वा कपालभेदनचिकित्सनविद्याविज्ञानाय तक्षशिलायां (ध्येजोग्) भिषग्राजस्य ध्युन् शेकि भु (नित्यप्रज्ञ?) नाम्रस्तद्विद्याविशेषज्ञस्य सकाशे सन्तुं राजानमभ्यर्थयामास। ततो नित्यप्रज्ञविदुषो भेषज्यविद्याविशेषलब्धये तत्रागच्छतो मत्पुत्रस्य जीवकस्याध्ययनप्रबन्धो विधेय इति तक्षशिलानृपतये पद्मसार (पद्म हि ङिङ् पो) नाम्ने लिखितं बिम्बसारपत्रमादाय तक्षशिलां गतो जीवकः प्राप्तपत्रेण नृपेणोक्तानित्यप्रज्ञ (घ्युन् शेकि भु) भिषग्राजाद्भेषज्यविद्यां जग्राह” इति। ‘घ्युन्=सदा अथवा नित्यः, शेकि=प्रज्ञायाः, भु=सूनु, सम्बन्धी;’ इति योगार्थमादाय तिब्बतीयभाषा-यास्तदीयगुरुवाचकस्य ‘घ्युन् शेकि भु’ इति तस्मिन्नाख्याने बहुवार प्रयुक्तस्य शब्दस्य दर्शनेन जीवकस्य गुरुस्तक्षशिलायां वर्तमानोभिषग्राजः कपालभेदनचिकित्सनविद्यायां विशेषतः प्रसिद्धो नित्य-(सदा) प्रज्ञो नामेति तिब्बतीयापाख्यानमूललेखतः समायाति। राहुलसाङ्कृत्यायनेन पालीभाषातो हिन्दीभाषायामनूदिते विनयपिटकेऽपि– “उस समय तक्षशिलामें (एक) दिशा-प्रमुख (=दिगन्तप्रसिद्ध) वैद्य रहता था” (पृ. २६७) इत्थं लिखितं वर्तते। नात आत्रेयो जीवकगुरुरिति प्रत्येतुं

---

१. Jivaka went to Takṣaśīlā to study medicine. The Professor agreed to teach him. At this moment the throne of S'akra trembled, as Jivaka had been acquiring merit through a Kap-Laksha, and was soon to administer medicine to Gautama Buddha.
Vide-Manual of Buddhism by Spence Hardy PP. 239.

२. Jiyaka, in order to afford relief and comfort to his fellew-creatures, he resolved to study medicine. He repaired to Banaras, placed himself under the direction of a famous physician and soon became eminent by his extreme proficiency in the profession.
Vide-Legend of the Burmese Buddha p. 197 by Right Revrent p. Bigandet.