काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ५७

शक्यते। ‘तिब्बतीयोपकथात आत्रेयो जीवकगुरुरवगम्यते' इति वदतां विदुषामपि नाम किमप्यवलम्बनान्तरं बलवदिति विमर्शस्थानमेतत्॥

किञ्च-आत्रेयपुनर्वसुनाऽग्निवेशस्योपदेशनस्थानं “जनपदमण्डले पाञ्चालक्षेत्रे काम्पिल्यराजधान्याम्” इति निर्देशेन काम्पिल्यप्रदेश इति स्पष्टमेव। यदि नाम बुद्धसामयिकजीवकीयेतिवृत्ते तिब्बतीयकथाजातकादिषु तक्षशिलायामात्रेयादध्ययनोल्लेखेन तक्षशिलाध्यापकं आत्रेयोऽग्निवेशस्योपदेशकः स्यात्तदा तक्षशिलाया उल्लेखोऽग्निवेशसंहितायां कथं न दृश्येत। तक्षशिलाप्रदेशे भूगर्भनिगतप्राचीननगरत्रये दक्षिणभागस्थो विर्माउण्डसञ्ज्ञको भागः पूर्वकालिकः B. C. १०००-१२०० समयात्प्रसिद्ध आसीदिति ऐतिहासिका वदन्ति। ^१पाणिनिनाऽपि तक्षशिलायाः सूत्रे निर्देशः क्रियते। बुद्धसमयादपि पूर्वसमये तक्षशिलायां विद्याप्रचार आसीदिति ऐतिहासिकैरप्युपवर्ण्यते। मागधस्य जीवकस्य काशीराजब्रह्मदत्तस्यापि तक्षशिलायां वैद्यशास्त्राध्ययनायोपगमनोल्लेखेन तदात्वे तक्षशिला विद्यान्तराणामिव आयुर्वेदविद्याया अपि प्रधानं विद्यापीठमासीदिति महावग्गजातकादिलेखेभ्योऽपि व्यक्तमेव। पुनर्वसोरात्रेयस्य तदन्तेवासिनोऽग्निवेशस्य च तत्सामयिकत्वे आत्रेयसंहिताकर्त्रा अग्निवेशसहिताकर्त्रा वा तादृश्याः प्रसिद्धविद्यापीठरूपायास्तक्षशिलाया नामोपादानं किमिति न क्रियते। तस्यामग्निवेश-संहितायामात्रेयपुनर्वसोरुपदेशस्थानानि यावन्ति कीर्तितानि तत्र नैकत्रापि तक्षशिलाऽनुस्मर्यते। एवंरूपां तक्षशिलामनुपादाय काम्पिल्यादावुपदेशनस्योल्लेखेन तक्षशिलायास्तत्समये प्रसिद्धिरेव नासीत्। तस्या विद्यापीठभावसमयात् पूर्वमेव ^२काम्पिल्ये आत्रेयपुनर्वसुनाऽग्निवेशस्योपदेशनं प्रतीयते। काम्पिल्य^३देशो हि वेदसमयात् प्रभृति प्रसिद्धः। शुक्लयजुर्वेदतैत्तिरीय-मैत्रायणीयकाठकसंहितासु च काम्पिल्यशब्दो लभ्यते। पाञ्चा^४लशब्दोऽपि वेदेषु ब्राह्मणेषु उपनिषत्स्वपि दृश्यते। नैव तक्षशिलाया वेदेषु ब्राह्मणेषु उपनिषत्सु वा प्राचीनग्रन्थेषु उल्लेखोऽस्ति। महा^५भारतेऽप्युपक्रमोपसंहारभागयोरेव, रामाय^६णेऽप्युत्तरकाण्डे एव तदुल्लेखोपलम्भात्तक्षशिलायाः पश्चाद्भावः स्पष्टमवगम्यते। न केवलमात्रेयपुनर्वसुनाऽग्निवेशेन, नानादेशानुपवर्णतया मारीचकाश्यपेन तदन्तेवासिना वृद्धजीवकेनापि तक्षशिला नोल्लिखिता। न वा सुश्रुतसंहितायां भेडसंहितायां वा तन्नामोपलभ्यते। बुद्धसामयिकजीवकाचार्यः केवलमात्रेयशब्देन तक्षशिलागतत्वेन च निर्दिश्यते। चरकीयात्रेयाचार्यो हि आत्रेयपुनर्वसुशब्देन काम्पिल्यस्थानीयत्वेन निर्दिश्यते इति स्पष्टो विशेषः। एकस्यैवात्रेयस्यान्तेवासिनौ एतौ जीवकाग्निवेशौ यद्यभविष्यतां तदा जीवककथायां तादृशप्रधानसतीर्थ्यस्याग्निवेशस्य नाम, अग्निवेशलेखे वा तादृशविशिष्टबुद्धिमत्तया प्रसिद्धस्य जीवकस्य नाम किमिति न निरदेक्ष्यत। अग्निवेशस्याचार्य आत्रेयपुनर्वसुः कायचिकित्सायामेवाचार्योऽवगम्यते। येनाग्निवेशादिभिरपि तद्विषय एव संहिता निरमायि। जीवकाचार्य आत्रेयः कायचिकित्सायां, ततोऽपि विशेषतः शल्यप्रस्थाने परिनिष्ठित आसीदिति अन्तेवासिनो जीवकस्य भैषज्यप्रक्रियातः स्पष्टीभवतीति विद्याप्रस्थानविशेषोऽप्यनयोरात्रेययोर्व्यक्तिभेदं साधयति। एवं दर्शनेन तक्षशिलाभ्युत्थानात् पूर्वतनोऽयं काश्यपात्रेयाग्निवेशभेडदिवोदासादीनामायुर्वेदविद्योपदेशनग्रहणधारणसमय इति कथं वक्तुं न शक्यते। एवं पाणिनीये कच्छादिगणे (४. २. १३३), तक्षशिलादिगणे (४. ३.९३) दृश्यमानस्य

---

१. सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ (पाणिनिसूत्रम् ४-३-९३)।
२. पार्श्वे हिमवतः शुभे (पृ. ५), वने चैत्ररथे रम्ये (पृ. १२९), जनपदमण्डले पाञ्चालक्षेत्रे काम्पिल्यराजधान्यां ... । शिष्यमग्निवेशमब्रवीत् (पृ. २३६) पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम् (पृ. ४२४), कैलासे नन्दनोपमे (पृ. ४८०) इत्यादि।
३. अम्बे अम्बिके ........ सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम्-(यजुर्वेदे २३. १८)।
४. पञ्चालानां समितिमियाय (शतपथब्राह्मणे)।
५. उपलभ्यमानमहाभारते तक्षशिलाशब्द आदिपर्वणि तृतीयाध्याये द्विवारं, स्वर्गारोहणपर्वणि ५ अध्याये च दृश्यते-‘गुरवे प्राङ् नमस्कृत्य” (१/५५ अध्यायतः) इत्यारभ्य महाभारतस्योपक्रमः, ततः पूर्वतनो भागस्तु सूतेन पश्चात् पूरित इति महाभारतविमर्शं (Bhandarkar O. R. I. vol XVI part III, IV) मया निर्दिष्टमस्ति।
६. रामायणे उत्तरकाण्डे ११४ अध्याये २०१ श्लोके॥