काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

५८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

---

पाश्चात्त्यप्रसिद्धदेशवाचकस्य काश्मीरशब्दस्य वेदब्राह्मणेष्विव आत्रेयाग्निवेशसंहितायामनुपलम्भेन तदात्वे काश्मीरदेशस्य सद्भावेऽपि विद्यापीठभावेन प्रसिद्धेः पूर्वतनस्तदीयो गौणभावोऽवबुध्यते। अन्यथा काम्पिल्यपाञ्चालपरिसरप्रादुर्भूतायामात्रेयसंहितायां काम्पिल्यादिसन्निकृष्टस्य तथा प्रसिद्धस्य काश्मीरस्यानुल्लेखः कौतुकं किं न जनयति ।।

एवं च तिब्बतीयोपकथायाः प्रामाण्याभ्युपगमेन तदाचार्यस्यात्रेयत्वाभ्युपगमेऽपि गोत्रबोधकेनात्रेय शब्देन नानाव्यक्तीनां व्यवहारस्य दर्शनेन, गोत्रवाचकात्रेयशब्दमात्रमुपादाय सोऽयमेवात्रेयपुनर्वसुरिति न निश्चेतुं शक्यते । किन्तु बौद्धग्रन्थोक्तजीवकाध्ययनस्थानत्वेन निर्दिष्टायास्तक्षशिलाया अध्यापकत्वेन तिब्बतीयकथातोऽवगम्यमान आत्रेय आत्रेयपुनर्वसोः पश्चाद्भवो बुद्धकालिकोऽन्य एव गोत्रनाम्ना व्यवहृत आत्रेयः कोऽपि स्यादिति सम्भाव्यते । राजर्षेर्वयोविदस्य बुद्धसमये तदुत्तरं वा न क्वापीतिहासे उपलब्मोऽस्ति । वयोविदसहभाविनः पुनर्वसोरात्रेयस्य मारीचकश्यपेन सहाविप्रकृष्ट औपनिषदः समय इत्यवोचाम । तेनात्रेयपुनर्वसोः समयो बुद्धकालिक इति निर्धारयितुमवलम्बितं साधनं दुर्बलं प्रतिभाति ।

चरकसंहितायामात्रेयपुनर्वसोः प्रधानान्तेवासितया निर्दिष्टोऽग्निवेशः, तत्सतीर्थ्या भेडादयश्च तत्सामयिका अग्निवेशः एव भवितुमर्हन्ति ।।

अग्निवेशः

अग्निवेशसंहितायां तक्षशिलाया अनुल्लेखेन पाणिनीय¹सूत्रे तक्षशिलाया उल्लेकेन, पाणिनिना गर्गादिग²णे जतूकर्णपराशराग्निवेशशब्दानामुल्लेखेन च अग्निवेशस्य पाणिनितोऽपि पूर्वः समयः प्रतीयते । यद्यपि पाणिनीयेषु तेष तेषु गणेषु समानवर्गीया एव शब्दा उद्दिश्यन्ते इति न नियमः, तथाऽपि भाषाप्रगतिदृशा प्राय एकजातीयेषु शब्देषु प्रत्ययाद्यैकरूप्येण शब्दानां प्रायिकी एकाकारता दृश्यते । येन पाणिनीयगणेषु ऋषिदेशनदीनगरप्राण्यादिवर्गीयाः शब्दाः सह गृहीताः प्रायशो दृश्यन्ते । अस्मिन् गर्गादिगणे जतूकर्णपराशरभिषज्चिकित्सितशब्दानां पाठेन सन्निधिपाठमवाप्तः पराशरशब्दो वैद्याचार्यस्य पराशरस्य बोधकः स्यात् । तस्मिन् गणे प्रविष्टोऽग्निवेशशब्दोऽपि समानन्यायेन आत्रेयशिष्यस्य वैद्याचार्यस्याग्नि वेशस्य बोधको बहुशः सम्भवति । तथात्वेऽग्निवेशस्य पाणिनेरपि प्राक्तनत्वमायाति ।।

पू³र्व निर्दिष्टेषु हेमाद्रिलक्षणप्रकाशोद्धृतशालिहोत्रश्लोकेषु आयुर्वेदकर्तृणां नामावल्यामग्निवेशस्य हारीतक्षारपाणि-जातूकर्णपराशरादिभिः सतीर्थ्यतथा ज्ञातैराचार्येणात्रेयेन च सह नामोल्लेखो दृश्यते । पालकाप्यकृते हस्त्यायुर्वेदेऽपि चतुर्थस्थाने ४ अध्याये स्ने⁴हविशेषवर्णनेऽग्निवेशस्य मतोल्लेखोऽस्ति । चरकसंहितायां (पृ. ७७) पुनर्वसुमतत्वेनोपलभ्यमानो द्वैविध्यवादो भरद्वाजमतत्वेन, चातुर्विध्यवादो गौतममतत्वेन पालकाप्ये दर्शितः । पालकाप्ये प्रयोगतः साप्तविध्यवादोऽग्निवेशमतत्वेनोल्लिखितोऽस्ति । वर्तमानचरकसंहितायां स्नेहान्तराणामुल्लेखे सत्यपि चतुर्णां स्नेहानामेव विशेषतः प्रयोगा दृश्यन्ते । सोऽयं संस्कारकृतो विशेषः किमु ? ।।

पूर्वे ऋषयो वेदवेदाङ्गविषयेष्विव केचन आयुर्वेदविषयेष्वपि ज्ञानवन्त आसन्निति तत्र तत्र गतैर्विषयैरवगम्यते । यद्यपि समानाभिधानवन्तोऽनेके संभवन्ति, मज्झम⁵निकाये गौतमबुद्धेन सहाध्यात्मिकचर्चापरस्य सञ्चक (सत्यक) नामकस्य निगण्ठ (निर्ग्रन्थ) नाथपुत्रस्यापि गोत्रनाम्ना अग्निवेशशब्देन सम्बोधनमुपलभ्यते । साधकबाधकप्रमाणान्तरोपलम्भं विना स

---

१. सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ । (पाणिनि. सू. ४. ३. ९३)
२. गर्गादिभ्यो यञ् । (पाणिनि. सू. ४. १. १०५)
३. अत्रैवोपोद्घातलेखे आचार्यपरिच्छेदे पृ. १२ ।
४. तद्यथा-नवनीतं घृतं मस्तिष्कं मज्जा तैलं फलतैलं मेदो वसा शुक्रमित्येते नव स्नेहविशेषाः । तत्र शुक्रमस्तिष्कव्यपेता गार्ग्यः प्रोवाच, प्रयोगतः स्नेहान् सप्ताग्निवेशः, चतुरः स्नेहांस्तेषां प्राह गौतमः सर्पिस्तैलं वसा मज्जा चेति, भरद्वाजस्तु स्थावरजङ्गमौ द्वौ विशेषौ प्राह । (पालकाप्ये, पृ. ५८१) ।।
५. मज्झिमनिकाये पृ. १३८ ।