काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ५९

एवायं न वाऽयमिति निश्चेतुं न शक्यते, व्यक्तिविशेषनिर्धारणेन संभावनां द्रढयितुं साधनान्तरविकासोऽपेक्ष्यते, तथाऽपि ब्राह्मणोपनिषत्कालिकत्वेन समर्थितानां दिवोदासप्रतर्दनादीनामनतिविप्रकृष्टत्वेन आत्रेयस्य प्रदर्शिततया तत्कालिक आत्रेयशिष्योऽग्निवेशः शतपथब्राह्मणे आयुर्वेदीयविषयाणामुपलम्भेन तदीयवंश¹ ब्राह्मणे निर्दिष्टस्याग्निवेश्यस्य पूर्वपुरुषतया ज्ञायमानोऽग्निवेशः किमयमपि बहुशः सम्भवति । आत्रेयोऽस्मिन्नायुर्वेदप्रस्थाने परमाचार्यः, यस्याग्निवेशादयः षट् प्रधानतमाः शिष्यास्तदुपदेशाँस्तत्तत्संहितोक्तीश्चोपादाय स्वस्वविचारविशेषावनद्धैर्निबन्धैः पृथक्पृथक्प्राकाशयन् । तेषु, अग्निवेशस्य मुख्यतन्त्रकर्तृत्वेन चरकसंहिताया उपक्रमोल्लेखादग्निवेशतन्त्रं सर्वमूर्धन्यमासीदित्यपि प्रतीयते । एकस्यापि नभोमध्यमणेः प्रभायास्तत्तत्प्रदेशतारतम्यवशेन प्रतिफलनतारतम्यवदात्रेयाचार्यस्योपदेशा अग्निवेशहारीतक्षारपाणिप्रभृतीनां विदुषामन्तःकरणेषु पतिता यथास्वं ग्रहणधारणमननप्रयोगानुभवविशेषैर्विभिन्नभावेन विशेषात्मना उच्चावचविभिन्नतन्त्राणां निबन्धने कारणतामुपजग्मुः । तेष्वपि अग्निवेशस्य निबन्धनं प्राथम्यं विशिष्टतां च लोके दर्शयामास । अतः किल अग्निवेशतन्त्रमेव चरकाचार्येण संस्कृतं सर्वतः प्रसिद्धिमपदे । अस्य वैशिष्ट्यमेव हारीतक्षारपाण्याद्याचार्यान्तरग्रन्थानां प्रचारविरलीभावेनाद्यत्वे विलोपायापि हेतुतामवाप किल ? ॥

चरकः

आत्रेयपुनर्वसूपदेशमादाय निबद्धाया अग्निवेशसंहितायाः पश्चात् संस्कर्तृतयोल्लिखितश्चरकाचार्यः कतमः किंसमयको वेति विमर्शे यद्यपि तत्र तत्र ग्रन्थेषु चरकशब्दप्रयोगः, तेन शब्देन तत्र तत्र विभिन्ना ना²नार्थाः प्रतीयमाना अप्युपलभ्यन्ते; तथाऽपि एतमर्थमुपादाय वैद्याचार्यश्चरकनाम्ना प्रसिद्ध आसीत्, अमुकोऽयमाचार्य इति निर्धार्थ यथावत्परिच्छेत्तुं न शक्यते ॥

भाव³प्रकाशे आयुर्वेदाचार्याणामुपवर्णने साङ्गान् वेदानथर्वन्तर्गतमायुर्वेदं च ज्ञातवतः शेषस्य पृथिवीवृत्तमवगन्तुं चररूपेणावतीर्णस्यावताररूपो वेदवेदाङ्गवेदिनः कस्यचिन्मुनेः पुत्रः आयुर्वेदवेत्ता चरकाचार्यश्चर इवेति निर्वचनमादाय तेन नाम्नाप्रसिद्ध आत्रेयशिष्यैरग्निवेशादिभिर्विहितान्यायुर्वेदीयतन्त्राणि उपादाय संस्कृत समाहृत्य चरकसंहितानाम्ना ग्रन्थं निबबन्धेति चरकसंहिताप्रणेतुरायुर्वेदाचार्यस्य चरकस्येतिवृत्तमुल्लिखितमुपलभ्यते ॥

चरकशब्दो वैद्यरूपमर्थं बोधयति, येन एकद्वस्थले व्यक्त्येरेऽपि चरकशब्दव्यवहारो दृश्यते इत्यपि केचनोपवर्णयन्ति ।

---

१. आग्निवेश्यादाग्निवेश्यः (शतपथब्राह्मणे) ॥ २. I. कृष्णयजुर्वेदीया एकतमा शाखाऽपि चरकनाम्ना प्रसिद्धाऽस्ति, यच्छाखीयाश्चरका इति शतपथादिषूल्लिखिता दृश्यन्ते । II. ललितविस्तरे १ अध्याये “अन्यतीर्थिकश्रमणब्राह्मणचरकपरिव्राजकानाम्” इति श्रमणादिश्रेण्यां केषाञ्चिच्चरणशीलानां तपोवृत्तीनां बोधकश्चरकशब्दो लभ्यते । III. वराहमिहिरेण बृहज्जातके (१५-१) प्रव्रज्यायोगवर्णने “शाक्या जीविकभिक्षुवृद्धचरका निर्ग्रन्थवन्याशनाः” इत्युपात्तस्य चरकशब्दस्य भट्टोत्पलेन “चरकश्चक्रधरः” इति, रुद्रेण “चरका योगाभ्यासकुशला मुद्राधारिणश्चिकित्सानिपुणाः पाखण्डभेदाः” इति व्याख्यानं विहितमस्ति । IV. श्रीहर्षेण नैषधचरिते (४/११६) “देवाकर्ण्य सुश्रुतेन चरकस्योक्तेन जानेऽखिलम्” इति द्वितीयार्थे चरः स्पर्श एव चरक इत्यपि बोधितमस्ति । V. ब्रह्मणे ब्राह्मणमिति तैत्तिरीयसंहितामन्त्रगते चरकाचार्यपदे भाष्यकृता सायनेन वंशाग्रनर्तक इति व्याख्यानेन नटविशेषोऽपि चरकशब्देन बोध्यते ॥ ३. अनन्तश्चिन्तयामास रोगोपशमकारणम् । सञ्चिन्त्य स स्वयं तत्र मुनेः पुत्रो बभूव ह ॥ प्रसिद्धस्य विशुद्धस्य वेदवेदाङ्गवेदिनः । यतश्चर इवायातो न ज्ञातः केनचिद्यतः ॥ तस्माच्चरकनाम्नाऽसौ ख्यातश्च क्षितिमण्डले । आत्रेयस्य मुनेः शिष्या अग्निवेशादयो भवन् ॥ मुनयो बहवस्तैश्च कृतं तन्त्रं स्वकं स्वकम् । तेषां तन्त्राणि संस्कृत्य समाहृत्य विपश्चिता ॥ चरकेणात्मनो नाम्ना ग्रन्थोऽयं चरकः कृतः । (भावप्रकाशे)