काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 747, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ेंभोज्योपक्रमणीयाध्यायः ५] खिलस्थानम् ३८७
तक्रोपासिद्धा तु घृतामये स्यात्, पिण्याकयुक् सैव तु तैलरोगे।
उपोदिकादध्युपसाधिता तु मदं विदाहं च नयेत् प्रसादम्॥८७॥
तक्र से सिद्ध की हुई यवागू घृत से उत्पन्न हुए रोग में, पिण्याक (खल) से युक्त यवागू तैल के प्रयोग से उत्पन्न हुए रोग में, उपोदिका (पोई का शाक-Bassela Alba) तथा दही से सिद्ध की हुई यवागू मद तथा विदाह को शान्त करती है॥८७॥
शाकैरभृष्टैः परिभृष्टकैश्च रोगातुरावेक्ष्यपकल्पयेत्ताः१।
लोके प्रसिद्धं यन्मानं तर्कमानं तुलाधृतम्।
तत्तन्त्रेऽस्मिन् प्रमाणं स्याद्वक्तव्यं तत्र नास्ति मे॥८८॥
रोग तथा रोगी को देखकर (अर्थात् रोग तथा रोगी की अवस्था के अनुसार) बिना तले हुए तथा तले हुए शाकों के द्वारा यवागू बनाये। जो तर्क संगत तुलायुक्त मान लोक (व्यवहार) में प्रसिद्ध है, वही इस तन्त्र में भी प्रमाण माना गया है। इस विषय में मुझे विशेष वक्तव्य नहीं है अर्थात् इस विषय में इसलिये विशेष उपदेश नहीं करूंगा॥८८॥
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।
(इति) खिलेषु यूषनिर्देशीयो (नाम चतुर्थोऽध्यायः) ।।
ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था।
(इति) खिलेषु यूषनिर्देशीयो (नाम चतुर्थोऽध्यायः) ।।
भोज्योपक्रमणीयाध्यायः पञ्चमः।
अथातो भोज्योपक्रमणीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः॥२॥
अब हम भोज्योपक्रमणीय नामक अध्याय का व्याख्यान करेंगे। ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था॥१-२॥
अथ खल्वस्माभिः पूर्वं यद्रसविमानेऽभिहितं कालादिचतुर्विंशतिविधमाहारमानं, तस्येदानीं प्रतिविकल्पविशेषानुपदेक्ष्यामः। किं कारणम् ? न ह्याहारादृते प्राणिनां प्राणाधिष्ठानं किञ्चिदप्युपलभामहे। स सम्यगुपयुज्यमानो जीवयति, सर्वेन्द्रियाणि ह्लादयति, धातूनाप्याययति, स्मृतिमतिसर्वबलौजांस्यूर्जयति, वर्णप्रसादं चोपजनयति; असम्यगुपयुज्यमानस्त्वसुखैनोपयोजयति। तस्मात् काले सात्म्यं मात्रावदुष्णं स्निग्धमविरोधि शुचौ देशे शुचिषु पात्रेषु शुचिपरिचरेणोपनीतं प्राङ्मुखस्तूष्णींस्तन्मना आस्वादयन्नातिद्रुतं नातिविलम्बितं नात्युष्णं नातिशीतं नातिरूक्षं नातिस्निग्धं नातिबहु नातिस्तोकं नातिद्रवं नातिशुष्कं नाकांक्षितो न प्रतान्तो नैकरसं वाऽऽरोग्यायुर्बलार्थी समश्रीयात् ॥३॥
१. अत्रार्धमात्रमन्तेऽवशिष्टमर्धान्तरं त्रुटितं सम्भाव्यते।