काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 765, कुल 942 में से
संदर्भ में पढ़ेंरसदोषविभागीयाध्यायः ६] खिलस्थानम् ४०५
इसके बाद अब मैं रसों के भेदों का विस्तारपूर्वक वर्णन करूंगा। उदाहरण के लिये मधुर, अम्ल, लवण, कटु, तिक्त, कषाय—ये ६ रस होते हैं। इन ६ रसों के ६३ भेद होते हैं। इनमें से पृथक् २ रस ६ होते हैं। यथा—१. अकेला मधुर (सन्तानिकागोदुग्धातिकम्) २. अकेला अम्ल (आमकर्मार्दादिकम्) ३. अकेला लवण (रोमकादिकम्) ४. कटु (चव्यादिकम्) ५. तिक्त (निम्बपर्पटादिकम्) ६. कषाय (पद्मन्यग्रोधाद्यङ्कुरादिकम्) ।।७१।।
पूर्वः पूर्वः परैर्युक्तो द्विकः, ते पञ्चदश भवन्ति। तत्र मधुरः पञ्चभिरम्लादिभिर्युज्यते। तद्यथा—मधुराम्लः, मधुरलवणः, मधुरकटुकः, मधुरतिक्तः, मधुरकषाय इति। अम्लश्चतुर्भिर्लवणादिभिः; तद्यथा—अम्ललवणः, अम्लकटुकः अम्लतिक्तः, अम्लकषाय इति। लवणस्त्रिभिः कटुकादिभिः; तद्यथा—लवणकटुः, लवणतिक्तः, लवणकषाय इति। कटुकस्तिक्तकषायाभ्यां द्वाभ्यां; तद्यथा—कटुतिक्तः, कटुकषाय इति। तिक्तः कषायेण च। तद्यथा—तिक्तकषाय इति। ते पञ्चदश एव। ते द्विकाः पञ्चदशविकल्पा भवन्ति; मधुरसंयोगेन पञ्च भवन्ति, अम्लसंयोगेन चत्वारः, लवणसंयोगेन त्रयः, कटुसंयोगेन द्वौ, तिक्तसंयोगेनैकइति। पूर्वेषु त्रिषु रसेषु मधुराम्ललवणेषु त्रयोऽधिका निष्पद्यन्ते। मधुराम्लः, मधुरलवणः, अम्ललवण इति।।
पूर्व रस अगले रस के साथ मिलकर द्विक बनते हैं। ये १५ होते हैं। इनमें से मधुर रस अम्ल आदि ५ रसों के साथ संयुक्त होता है। यथा—१. मधुराम्ल (वदरकपित्थफलादिकम्) २. मधुर लवण (उष्ट्रीक्षीरोरभ्रमांसादिकम्) ३. मधुर कटु (कुक्कुरशृगालमांसादिकम्) ४. मधुर तिक्त (श्रीवाससर्जरसादिकम्) ५. मधुर कषाय (तैलधन्वनफलादिकम्)। अम्ल लवण आदि ४ रसों के साथ संयुक्त होता है। यथा—१. अम्ल लवण (ऊषकादिकम्) २. अम्ल कटु (चुक्रादिकम्) ३. अम्ल तिक्त (सुरादिकम्) ४. अम्ल कषाय (हस्तिनीदधिशुकमांसादिकम्) लवण रस कटु आदि ३ के साथ संयुक्त होता है। यथा—१. लवण कटु (गोमूत्रस्वर्जिकादिकम्) २. लवण तिक्त (त्रपुसीसादिकम्) ३. लवण कषाय (समुद्रफेनादिकम्) कटु रस तिक्त एवं कषाय रस के साथ संयुक्त होता है। यथा—१. कटुतिक्त (कर्पूरजातिफलादिकम्) २. कटुकषाय (भल्लातकमज्जाहरितालादिकम्) तिक्त रस, कषाय के साथ संयुक्त होता है। यथा—१. तिक्तकषाय (लवलीफलहस्तिनीघृतादिकम्) इस प्रकार इन द्विकों के १५ भेद होते हैं। इनमें मधुर के संयोग से पांच, अम्ल के संयोग से चार, लवण के संयोग से तीन, कटु के संयोग से दो तथा तिक्त के संयोग से एक होते हैं। इसी प्रकार चरक सू. अ. २६ में तथा सुश्रुत उ. अ. ६३ में भी कहा है। मधुर, अम्ल, लवण आदि प्रथम तीन रसों में तीन संयोग अधिक होते हैं। यथा—१. मधुराम्ल २. मधुरलवण ३. अम्ल लवण ।।७२।।
एषां त्रयाणां द्विकानामेकैको द्विकस्त्रिभिरितरैः कटुतिक्तकषायै रसैर्योज्यः, ततस्त्रिका निष्पद्यन्ते। तद्यथा—मधुराम्लकटुः, मधुराम्लतिक्तः, मधुराम्लकषायः, मधुरलवणकटुः, मधुरलवणतिक्तः, मधुरलवणकषायः; अम्ललवणकटुः अम्ललवणतिक्तः, अम्ललवणकषाय इति। उत्तरेषु त्रिषु रसेषु कटुतिक्तकषायेषु त्रयो द्विका निष्पद्यन्ते; तद्यथा—कटुतिक्तः, कटुकषायः, तिक्तकषाय इति; एषां त्रयाणां द्विकानामेकैको द्विकस्त्रिभिरितरैर्मधुराम्ललवणै रसैर्योजयितव्यः, तत्र त्रिका निष्पद्यन्ते। तद्यथा—कटुतिक्तमधुरः, कटुतिक्ताम्लः, कटुतिक्तलवणः; कटुकषायमधुरः, कटुकषायाम्लः, कटुकषायलवणः; तिक्तकषायमधुरः, तिक्तकषायाम्लः, तिक्तकषायलवण इति। पूर्वे चोत्तरे च। पूर्वे च त्रयः, मधुराम्ललवणत्रिक एकः, उत्तरे च त्रयः, कटुकतिक्तकषायत्रिक एकः। त एते त्रिका विंशतिर्भवन्ति; प्रथमेन सूत्रेणोक्ता नव, नव च द्वितीयेन, तृतीयेन द्वाविति ।।७३।।