काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ६५

अनयोस्तुलनायां चरकीये शुद्धसत्त्वशेषतया केवलात्माकारान्तःकरणवृत्तिस्थैर्य्यरूपेण योगेन त्रैगुण्यावस्था-सम्पाद्यशरीरान्तःकरणसंयोगापगमस्थैर्यं मोक्षपदार्थत्वेन, पातञ्जले तु अन्ततो निर्बीजरूपतापत्त्या सर्वान्तःकरण-वृत्तिविलयपुनरनुदयरूपयोगेनान्तःकरणिकवृत्तिरूपसुखदुःखच्छायानुदयेन कूटस्थचिन्मात्ररूपतयाऽऽत्मनः प्रतिष्ठापनरूपो मोक्ष इति मुख्यप्रमेयफलयोः स्वरूपवैलक्षण्यम्। तेन चरकोक्तो योग “आत्मस्थे मनसि स्थिरे रजस्तमोऽभावात्, शुद्धसत्त्वसमाधानात्” इत्येवं विन्यस्तानां पदानां स्वारस्येन, रज स्तमोवृत्तिपरिहारेण विशुद्धसत्त्वावशेषेण सात्त्विकवृत्तिप्रधानस्य मनस आत्मनि स्थैर्योक्त्यवबोधेन पातञ्जले सम्प्रज्ञातकक्षायां प्रतिपादिते योगविषये एव विश्राम्यति। यदि मनोलयादिकं प्रतिपादितमभविष्यत्तदैव सात्त्विकवृत्तेरपि परिहारेण ध्येयमात्रप्रकाशावस्थारूपासंप्रज्ञातावस्थो योगोऽस्मादवागंस्यत। पातञ्जले तु सम्प्रज्ञातकक्षातोऽप्युपरितन्यामसम्प्रज्ञातकक्षायां योगस्य विश्रान्तिस्तत एवेष्टसिद्धिः प्रतिपाद्यते इति मुख्यकक्षावैलक्षण्यमालोच्यते॥

एवम्—
“आवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया। दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिरिष्टतश्चाप्यदर्शनम् ।।
इत्यष्टविधमाख्यातं योगिनां बलमैश्वरम्। शुद्धसत्त्वसमाधानात्तत्सर्वमुपजायते” ।।

इति चरकीये परपुरप्रवेशादयोऽष्टावेव योगविभूतयः, ता अपि आत्मनि मनःस्थैर्य्यरूपस्य मुख्यप्रमेयभूतस्य विभूतयः कीर्त्यन्ते। तासामैश्वरबलरूपेणाभिनन्दनं विधायैव विश्रम्यते च। पातञ्जले तु आत्मविषयकस्य योगस्य ऋतम्भरप्रज्ञादीन्येव फलानि। तत्साधनावस्थायामभ्यासदाढर्याय त्राटकादिवत् प्रत्ययकायरूपादिषु तेषु तेषु विषयान्तरेषु विधीयमानस्य धारणाध्यानसमाधित्रिकात्मकस्य योगाङ्गभूतस्य संयमस्य विभूतिरूपपतवेन परचित्तज्ञान-सर्वभूतरुतज्ञान-पूर्वजातिज्ञान-हस्तिबलभुवनज्ञान-ताराव्यूहज्ञान-कायव्यूहज्ञानादयो बह्वयः सिद्धयो विभूतिपादे वर्ण्यन्त इति विभिन्नो हेतुहेतुमद्भावः, प्रक्रियाऽपि विभिन्ना, क्वचनैकस्मिन्नपि विषये विभिन्नानां पारिभाषिकशब्दानां व्यवहारश्च, न च विभूतीनामष्टसंख्यापालनपि। ता अपि विभूतयः “ते समाधावुपसर्गाव्युत्थाने सिद्धयः (३. ३६)” इति मुख्ययोगमार्गव्याघातकत्वाद्विघ्नस्थानीयतया न समभिनन्द्यन्ते॥

योगमोक्षोपायवर्णनेऽपि—
“सतामुपासनं सम्यगसतां परिवर्जनम्। ब्रह्मचर्योपवासश्च नियमाश्च पृथग्विधाः ।।
धारणं धर्मशास्त्राणां विज्ञानं विजने रतिः। विषयेष्वरतिर्मोक्षे व्यवसायः परा धृतिः ।।

इत्यादिना सत्सङ्गसत्सङ्गवर्जनादयो बहव उपायत्वेन वर्ण्यन्ते। एषु ब्रह्मचर्यादयः केचन पातञ्जलेऽपि यमनियमाद्यङ्गेषु प्रविशन्ति, सत्सङ्गोपवासशास्त्रधारणप्रभृतयो न तत्र साधनेषूल्लिख्यन्ते, प्रत्युत तत्र अभ्यासवैराग्ये योगहेतुतया प्रणवोपासनमैत्र्यादिचित्तपरिकर्मप्राणायामासनादयोऽङ्गभावेन विशेषेण कीर्त्यमानाश्चरकंसंहितायां नोल्लिख्यन्त इति साधनांशेऽपि न सर्वाशतः सारूप्यम्। येन केनचिदंशेन तौल्यं तु मुख्योपादेयांशे सर्वत्र संभवत्येव। न च योगविद्या पतञ्जलेरेवाविर्भूता, अपि तु ततः पूर्वमपि महाभारतादिष्वापि वर्ण्यते। हिरण्यगर्भो योगस्य वक्तेति हिरण्यगर्भसमयादेव योगविद्यायाः शाश्वतिक उदयः कीर्त्यते। महेञ्जोदारोभूगर्भादपि योगस्थपुरुषमूर्तेरुपलम्भात् योगस्यातिपूर्वकालादनुवृत्तिर्भारते इति सर ¹जान्मार्सलाख्येन विदुषाऽपि स्वीये रिपोर्टपत्रेऽप्युल्लिखितमस्ति। श्रीयुतदा²सगुप्तेनापि लिखितं वर्तते। ततश्च स्वरूपतो हेतुतः फलतो विशेषोपायतः पारिभाषिकशब्दविशेषतश्च वैलक्षण्यदर्शनेन पातञ्जलयोगप्रक्रियायां कालानुक्रमिकविषयविकासस्य चानुसन्धानेन उभयोर्लेखशैल्या विभेदेन च विभिन्नलेखनीद्वयमवगम्यते॥

---

१. Mohenjodaro and Indus Civilization Vol. I. P. 54.
२. History of Indian Philosophy by Dasagupta Vol. I. P. 226.